Bazı suçlar, özellikle örgütlü ve gizli işlenenler, klasik arama ve tanık dinleme yöntemleriyle aydınlatılamaz. CMK bu nedenle iletişimin denetlenmesi (m.135–138), gizli soruşturmacı görevlendirilmesi (m.139) ve teknik araçlarla izleme (m.140) gibi özel soruşturma tedbirlerini öngörür. Bu tedbirler haberleşme özgürlüğü ve özel hayatın gizliliğine en yoğun müdahaleyi içerdiğinden üç ortak özellik taşır: sınırlı sayıda katalog suçta uygulanır, kuvvetli şüphe ve son çare koşuluna bağlıdır ve kural olarak hâkim kararı gerektirir. Tedbirlerin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar ayrıca yönetmelikle düzenlenir (CMK m.140/A).
Telekomünikasyon yoluyla iletişimin denetlenmesi
Dinleme, kayda alma ve sinyal bilgilerinin değerlendirilmesi
Bu hükme göre tedbirin koşulları şunlardır:
- Yürütülen bir soruşturma veya kovuşturma bulunması (tedbir, suç işlenmeden önce önleme amacıyla CMK’ya dayanılarak uygulanamaz),
- Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe,
- Başka suretle delil elde edilmesi imkânının bulunmaması (son çare/ölçülülük),
- Suçun m.135/8’deki katalogda yer alması,
- Hâkim kararı; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı kararı.
Savcı kararını derhâl hâkimin onayına sunar; hâkim en geç yirmi dört saat içinde karar verir. Sürenin dolması veya hâkimin aksine karar vermesi hâlinde tedbir savcı tarafından derhâl kaldırılır (m.135/1). Talepte, hattın veya iletişim aracının sahibini ve biliniyorsa kullanıcısını gösteren belge veya rapor eklenir (m.135/2).
Kararda yüklenen suçun türü, kişinin kimliği, iletişim aracının türü, telefon numarası veya bağlantıyı tespite yarayan kod, tedbirin türü, kapsamı ve süresi belirtilir. Tedbir kararı en çok iki ay için verilir ve bir ay daha uzatılabilir. Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda hâkim, bu sürelere ek olarak her defasında bir aydan fazla olmamak ve toplam üç ayı geçmemek üzere uzatma kararı verebilir (m.135/4). Böylece örgüt suçlarında azami süre altı aya ulaşabilir.
Katalog suçlar
M.135/8’e göre dinleme, kayda alma ve sinyal bilgilerinin değerlendirilmesi yalnızca şu suçlarda uygulanabilir: göçmen kaçakçılığı, insan ticareti ve organ veya doku ticareti; kasten öldürme; işkence; cinsel saldırı (birinci fıkra hariç); çocukların cinsel istismarı; nitelikli hırsızlık, yağma ve nitelikli dolandırıcılık; uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti; parada sahtecilik; suç işlemek amacıyla örgüt kurma (m.220/3); fuhuş; ihaleye fesat karıştırma; tefecilik; rüşvet; suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama; Devletin birliğini ve ülke bütünlüğünü bozmak; anayasal düzene karşı suçlar (m.309, 311–316); Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk; ayrıca silah kaçakçılığı, Bankalar Kanunu’ndaki zimmet, kaçakçılık suçlarından hapis gerektirenler ve Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.68 ve 74’teki suçlar.
Dokunulmaz iletişim alanları
Tanıklıktan çekinebilecek kişiler; nişanlı, eş, üstsoy ve altsoy, üçüncü derece dahil kan ve ikinci derece dahil kayın hısımları ve evlatlık bağı bulunanlarla (CMK m.45) meslek sırrı sahipleridir (CMK m.46). Buna ek olarak, şüpheli veya sanığa yüklenen suç dolayısıyla müdafiin bürosu, konutu ve yerleşim yerindeki telekomünikasyon araçları hakkında m.135 hiç uygulanamaz (CMK m.136).
Mobil telefonun yerinin tespiti ve iletişimin tespiti
M.135 aynı başlık altında iki ayrı ve daha hafif tedbir daha düzenler:
- Mobil telefonun yerinin tespiti (m.135/5): Amaç şüpheli veya sanığın yakalanmasıdır. Hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının kararıyla yapılır; kararda telefon numarası ve sürenin belirtilmesi gerekir; en çok iki ay, bir ay uzatılabilir.
- İletişimin tespiti (m.135/6): İletişimin içeriğine girmeden, kimin kimle, ne zaman ve ne süreyle iletişim kurduğuna ilişkin kayıtların (uygulamada HTS kayıtları) alınmasıdır. Soruşturmada hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı, kovuşturmada mahkeme karar verir. Savcı kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur; hâkim en geç yirmi dört saatte karar verir, aksi hâlde kayıtlar derhâl imha edilir.
Katalog sınırlaması m.135/8’in lafzı gereği yalnızca “dinleme, kayda alma ve sinyal bilgilerinin değerlendirilmesi” içindir; yer tespiti ve iletişimin tespiti bakımından kanunda katalog öngörülmemiştir. Bu nedenle iletişimin tespiti, katalog dışındaki suçlarda da uygulanabilir. M.135 kapsamındaki karar ve işlemler tedbir süresince gizli tutulur (m.135/7) ve bu madde dışında hiç kimse başkasının telekomünikasyon yoluyla iletişimini dinleyemez ve kayda alamaz (m.135/9).
Uygulama ve kayıtların yok edilmesi
Karar gereğince savcı veya görevlendirdiği adli kolluk, telekomünikasyon hizmeti veren kuruluşlardan tedbirin uygulanmasını yazılı olarak ister; istem derhâl yerine getirilir, getirilmezse zor kullanılabilir. İşlemin başladığı ve bittiği tarih ve saat ile işlemi yapanın kimliği tutanakla saptanır (CMK m.137/1). Kayıtlar savcılıkça görevlendirilen kişilerce metne dönüştürülür; yabancı dildekiler tercümanla Türkçeye çevrilir (m.137/2).
Uygulama sırasında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse veya hâkim onayı alınamazsa, tedbire savcı tarafından derhâl son verilir ve kayıtlar savcının denetiminde en geç on gün içinde yok edilerek tutanakla tespit edilir. Beraat kararı verilmesi hâlinde de kayıtlar hâkim denetiminde aynı usulle yok edilir (m.137/3). Kayıtlar yok edildiğinde, soruşturma veya kovuşturmanın bitiminden itibaren en geç on beş gün içinde ilgiliye tedbirin nedeni, kapsamı, süresi ve sonucu hakkında yazılı bilgi verilir (m.137/4).
Tesadüfen elde edilen deliller
Arama veya elkoyma sırasında yürütülen soruşturmayla ilgisi olmayan ama başka bir suçun işlendiği şüphesini uyandıran bir delil bulunursa muhafaza altına alınır ve savcılığa derhâl bildirilir (CMK m.138/1). İletişimin denetlenmesi sırasında elde edilen tesadüfi delil için ise daha dar bir kural vardır: delilin katalog suçlardan birine ilişkin olması gerekir (m.138/2). Kanun metni bu fıkrada “135 inci maddenin altıncı fıkrası”na atıf yapar; m.135’e sonradan fıkralar eklendiği için katalog bugün sekizinci fıkradadır ve atıf bu katalog olarak anlaşılmaktadır.
Gizli soruşturmacı
Soruşturma konusu suçun işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri varsa ve başka surette delil elde edilemiyorsa, kamu görevlileri gizli soruşturmacı olarak görevlendirilebilir; görevlendirmeye hâkim karar verir (CMK m.139/1). Savcının gecikmesinde sakınca yetkisi yoktur. Tedbir yalnızca soruşturma evresinde uygulanabilir.
Soruşturmacının kimliği değiştirilebilir ve bu kimlikle hukuki işlemler yapılabilir; kimliği görevi sona erdikten sonra da gizli tutulur. Kovuşturmada tanık olarak dinlenmesi zorunluysa, duruşmada hazır bulunma hakkı olanlar olmadan veya sesi ve görüntüsü değiştirilerek özel ortamda dinlenir (m.139/2-3). Soruşturmacı, görevlendirildiği örgüte ilişkin araştırma yapmak ve delil toplamakla yükümlüdür. 7445 sayılı Kanun’la (2023) eklenen hükme göre hâkim, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçu bakımından soruşturmacının kamuya açık yerlerde ve işyerlerinde ses veya görüntü kaydı yapmasına izin verebilir (m.139/4).
Gizli soruşturmacı yoluyla elde edilen kişisel bilgiler, görevlendirildiği soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılamaz; suçla bağlantılı olmayan kişisel bilgiler derhâl yok edilir (m.139/6). Tedbirin uygulanabileceği suçlar dar bir katalogdur (m.139/7): örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenip işlenmediğine bakılmaksızın uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, suç işlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç), silahlı örgüt ve bu örgütlere silah sağlama, silah kaçakçılığı ile 2863 sayılı Kanun m.68 ve 74’teki suçlar.
Teknik araçlarla izleme
Katalogdaki suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri bulunması ve başka suretle delil elde edilememesi hâlinde, şüpheli veya sanığın kamuya açık yerlerdeki faaliyetleri ve işyeri teknik araçlarla izlenebilir, ses veya görüntü kaydı alınabilir (CMK m.140/1). Karar mercii hâkimdir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı karar verir, savcı kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim yirmi dört saatte karar vermezse kayıtlar derhâl imha edilir (m.140/2).
İzleme kararı en çok üç hafta için verilir ve bir hafta daha uzatılabilir. Örgüt faaliyeti çerçevesindeki suçlarda hâkim her defasında bir haftayı geçmemek ve toplam dört haftayı aşmamak üzere ek uzatma yapabilir. Teknik izlemeyle birlikte gizli soruşturmacı da görevlendirilmişse bu süreler bir kat artırılarak uygulanır (m.140/3). Elde edilen deliller katalog suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılamaz (m.140/4).
| Tedbir | Karar mercii | Savcının yetkisi | Süre | Evre |
|---|---|---|---|---|
| Dinleme ve kayda alma (m.135/1) | Hâkim | Var; derhâl onaya, hâkim 24 saatte karar | 2 ay + 1 ay; örgütte ek toplam 3 ay | Soruşturma ve kovuşturma |
| İletişimin tespiti (m.135/6) | Soruşturmada hâkim, kovuşturmada mahkeme | Var; 24 saatte onaya | Kararda belirtilir | Soruşturma ve kovuşturma |
| Mobil telefon yer tespiti (m.135/5) | Hâkim | Var | 2 ay + 1 ay | Yakalama amacıyla |
| Gizli soruşturmacı (m.139) | Hâkim | Yok | Kanunda belirli değil | Yalnızca soruşturma |
| Teknik araçlarla izleme (m.140) | Hâkim | Var; 24 saatte onaya | 3 hafta + 1 hafta; örgütte ek toplam 4 hafta | Soruşturma ve kovuşturma; konutta uygulanamaz |
Özet
- İletişimin dinlenmesi ve kayda alınması için soruşturma veya kovuşturma, kuvvetli şüphe, son çare koşulu, katalog suç ve hâkim kararı gerekir; savcı kararı derhâl hâkim onayına sunulur (CMK m.135/1, 8).
- Dinleme kararı en çok iki ay verilir, bir ay uzatılabilir; örgüt suçlarında her defasında en çok bir ay olmak üzere toplam üç ay ek uzatma yapılabilir (m.135/4).
- Tanıklıktan çekinebilecek kişilerle iletişim kayda alınamaz; müdafiin büro ve konutundaki iletişim araçlarına m.135 uygulanamaz (m.135/3, 136).
- İletişimin tespiti ve mobil telefonun yerinin tespiti için katalog şartı yoktur; iletişimin tespitinde savcı kararı 24 saatte hâkim onayına sunulur (m.135/5-6).
- KYOK veya hâkim onayının alınamaması hâlinde kayıtlar en geç on gün içinde yok edilir; beraatte de aynı usul uygulanır (m.137/3).
- Gizli soruşturmacıya yalnızca hâkim karar verir; tedbir soruşturmaya özgüdür ve soruşturmacı görevi sırasında suç işleyemez (m.139).
- Teknik araçlarla izleme kamuya açık yerler ve işyeri için, en çok üç hafta (+1 hafta) süreyle uygulanır; konutta uygulanamaz (m.140).