Avukat ile iş sahibi arasındaki ilişki, borçlar hukuku bakımından bir vekâlet ilişkisidir; ancak Avukatlık Kanunu bu ilişkiye ücretin üst ve alt sınırları, avukatın alacağının korunması, azil ve çekilmenin sonuçları gibi konularda özel kurallar koyar. Bu özel kurallar genel hükümlerden önce uygulanır. HMGS’de özellikle yüzde yirmi beş sınırı, yüzde on ile yüzde yirmi arası takdir, karşı vekâlet ücretinin kime ait olduğu ve azilde ücretin akıbeti sorulur.
Avukatlık sözleşmesinin kuruluşu
Bu hükümden şu sonuçlar çıkar:
- Şekil: Yazılılık geçerlilik şartı değildir. Yazılı olmayan anlaşmalar genel ispat kurallarına tabidir.
- İçerik: Sözleşme belli bir hukuki yardımı (hangi iş) ve karşılığını (meblağ veya değer) göstermelidir.
- Şarta bağlılık: Örneğin “dava kazanılırsa şu kadar ek ücret” gibi kanuna aykırı olmayan şartlar geçerlidir.
- Tavanı aşma: Kanundaki ücret tavanını aşan sözleşmeler, tavan miktarında geçerlidir; tamamen geçersiz olmaz.
- İfa: İfa edilmiş sözleşmenin geçersizliği ileri sürülemez.
- Kısmi geçersizlik: Yokluk hâlleri dışında bir hükmün geçersizliği, sözleşmenin tümünü geçersiz kılmaz.
Avukat, üzerine aldığı işi yazılı sözleşme olmasa bile kanun hükümlerine göre sonuna kadar takip eder (m.171/1).
Avukatlık ücreti
Avukatlık ücreti, avukatın hukuki yardımının karşılığı olan meblağ veya değerdir (m.164/1). Ücret serbestçe kararlaştırılır; ancak iki sınır vardır: tavan ve taban.
Tavan: yüzde yirmi beş
Yüzdeli (başarıya bağlı) ücret Türk hukukunda caizdir; ancak yüzde yirmi beşi aşamaz. Ayrıca m.164/3 uyarınca bu tür sözleşmeler, dava konusu para dışındaki mal ve haklardan bir kısmının aynen avukata ait olacağı hükmünü taşıyamaz. Örneğin bir tapu iptal davasında “taşınmazın dörtte biri avukata geçecek” kaydı geçersizdir; buna karşılık taşınmaz değerinin yüzde yirmisi kadar para ödenmesi kararlaştırılabilir. Bu düzenleme m.47’deki çekişmeli hakları edinme yasağıyla bağlantılıdır; m.47 de m.164’ü saklı tutar.
Taban: asgari ücret tarifesi
Avukatlık asgari ücret tarifesinin altında ücret kararlaştırılamaz. Ücretsiz dava alınabilir; ancak bu durum baro yönetim kuruluna bildirilir (m.164/4). Tarifenin altında veya kanuni tavanın üstünde ücret belirlemek ya da tahsil etmek, iş temin etmek için yargılama veya icra giderlerini üstlenmek kınama cezası gerektirir (m.135/2-n). Ücretsiz işi baroya bildirmemek ise uyarma sebebidir (m.135/1-m).
Tarife şöyle hazırlanır (m.168): Baro yönetim kurulları her yıl Eylül ayında taslak tarifelerini TBB’ye gönderir; TBB Yönetim Kurulu uygulanacak tarifeyi Ekim ayı sonuna kadar hazırlayıp Adalet Bakanlığına gönderir. Bakanlık bir ay içinde karar vermezse veya onaylarsa tarife kesinleşir; uygun bulmazsa geri gönderir ve TBB Yönetim Kurulu üçte iki çoğunlukla aynen kabul ederse tarife onaylanmış sayılır. Vergi, harç ve 6183 sayılı Kanundan doğan davalarda ücret maktu belirlenir. Ücretin takdirinde hukuki yardımın tamamlandığı veya hükmün verildiği tarihte yürürlükte olan tarife esas alınır.
Ücretin kararlaştırılmadığı hâller
Ücret kararlaştırılmamışsa, yazılı ücret sözleşmesi yoksa, sözleşme belirgin değil veya tartışmalıysa ya da ücret hükmü geçersiz sayılmışsa (m.164/4):
| Dava türü | Ücret |
|---|---|
| Değeri para ile ölçülebilen | Davanın kazanılan bölümü için, ilamın kesinleştiği tarihteki müddeabih değerinin %10–%20’si arasında, avukatın emeğine göre; asgari tarifeden az olamaz |
| Değeri para ile ölçülemeyen | Avukatlık asgari ücret tarifesi uygulanır |
Karşı vekâlet ücreti
Mahkemelerce karşı tarafa yükletilecek ücret, tarifedeki miktardan az ve tarifenin üç katından fazla olamaz (m.169). Karşı vekâlet ücreti, avukat ile müvekkili arasındaki sözleşmesel ücretten ayrı bir alacaktır. Hüküm altına alınmasıyla doğrudan avukata ait olduğundan, iş sahibinin alacaklıları bu ücreti haczettiremez ve karşı taraf, iş sahibinden olan alacağıyla bu ücreti takas edemez.
Avukatın alacağının korunması
- Hapis hakkı (m.166/1; m.39/2): Avukat, müvekkilinin verdiği veya onun adına aldığı mal, para ve diğer kıymetleri ücret ve giderler ödenene kadar kendi alacağı oranında elinde tutabilir. Hapis hakkı sınırlarını aşarak müvekkile ait değerleri vermemek kınama sebebidir (m.135/2-o).
- Rüçhan hakkı (m.166/2): Avukat, sözleşmeyle kararlaştırılan ve hâkimce takdir edilen ücretinden dolayı, kendi çalışmasıyla müvekkilin muhafaza ettiği veya kazandığı mallar ve karşı taraftan ilam gereği tahsil edilecek para üzerinde diğer alacaklılara karşı öncelik hakkına sahiptir. Sıra, vekâletnamenin düzenlenme tarihine; genel vekâletnamede ise ücret konusu işle ilgili ilk resmî başvuru tarihine göre belirlenir. İş sahibinin iflasında da vekâlet ücreti alacağı rüçhanlıdır; İİK m.206/1 saklıdır. Avukatın ölümünde mirasçılara geçen ücret alacakları da rüçhanlıdır.
- İcrada bildirim (m.166/3): İlamın cebri icrasına girişildiğinde icra dairesi, ilamda adı yazılı avukata icra emriyle birlikte bir bildiri tebliğ eder; bu bildiri tebliğ edilmedikçe icranın sonraki aşamalarına geçilemez.
- Müteselsil sorumluluk (m.165): İş sahibi birden çoksa her biri ücretten müteselsilen sorumludur. Sulh veya başka biçimde taraflar arasında anlaşmayla sonuçlanan ve takipsiz bırakılan işlerde ise her iki taraf avukat ücretinden müteselsil borçlu sayılır.
Sözleşmenin yürütülmesi ve sona ermesi
Ücretin kapsamı ve giderler
Aksine hüküm yoksa ücret yalnızca üstlenilen işin karşılığıdır; karşı dava, bağlantılı dava, icra takibi ve diğer hukuki yardımlar ayrı ücrete tabidir (m.173/1). Vergi, harç ve giderler iş sahibine aittir; avukat bunları ödeyebilmek için yeterli avans ister. Yolculuk giderleri peşin ödenmedikçe avukat yolculuğa zorlanamaz; aksi sözleşmeyle kararlaştırılabilir (m.173/2).
Tevkil ve başka avukat katılması
Vekâletnamede tevkil yetkisi varsa ve yazılı sözleşmede aksine açık hüküm yoksa avukat işi başka bir avukatla birlikte veya başka bir avukata vererek takip ettirebilir; bu durumda müvekkile karşı sorumluluğu devam eder ve diğer avukatla birlikte müştereken ve müteselsilen sorumlu olur (m.171/2-3). İşe başka avukat katan avukat ayrı ücret isteyemez; katılan avukat da müvekkilden ücret isteyemez (m.171/4).
İş sahibi ise ilk avukatın yazılı muvafakati ile başka avukatları işe katabilir. Muvafakat en az bir haftalık süre verilerek istenir; avukat bu sürede cevap vermezse muvafakat etmiş sayılır. İlk avukat muvafakat etmezse vekâlet sözleşmesi kendiliğinden sona erer ve iş sahibi ücretin tamamını öder (m.172).
Azil ve çekilme
| Durum | Ücretin akıbeti |
|---|---|
| Avukat haklı sebep olmadan işi takipten vazgeçerse | Hiçbir ücret isteyemez, peşin aldığını iade eder (m.174/1) |
| Avukat azledilirse | Ücretin tamamı ödenir (m.174/2) |
| Avukat kusur veya ihmali nedeniyle azledilirse | Ücret ödenmez (m.174/2) |
| Peşin ödenmesi gereken ücret ödenmezse | Avukat işe başlamak zorunda değildir; doğacak sorumluluk iş sahibinindir (m.174/3) |
İş sahibinin vekâletnamede yazılı adresine avukatın yaptığı tebliğ kendisine yapılmış sayılır; adres değişikliği üç gün içinde taahhütlü mektupla avukata bildirilir (m.175).
Uyuşmazlıkların çözümü
Avukatlık ücreti uyuşmazlıklarında baro yönetim kurulu istek üzerine sulha davet eder (m.95/5). m.167’de öngörülen hakem kurulu yolu ise Anayasa Mahkemesinin 3/3/2004 tarihli, E.2003/98, K.2004/31 sayılı kararıyla iptal edilmiştir; bu nedenle uyuşmazlıklar genel mahkemelerde çözülür.
Adli yardım
Adli yardım, avukatlık ücreti ve yargılama giderlerini karşılayamayanlara avukatlık hizmeti sağlanmasıdır (m.176). Hizmet, baro yönetim kurulunca kurulan adli yardım bürosu tarafından yürütülür (m.177). İstemin reddine karşı ilgili baro başkanına başvurabilir; baro başkanının kararı kesindir (m.178). Görevlendirilen avukat görev yazısı kendisine ulaşınca yükümlülük altına girer; görevden çekinmek isterse on beş gün içinde işin tarifedeki ücretini baroya öder (m.179).
Özet
- Avukatlık sözleşmesi serbesttir; yazılılık geçerlilik değil ispat konusudur; belli bir hukuki yardım ve karşılık içermelidir (m.163).
- Tavanı aşan sözleşme tavan miktarında geçerlidir; ifa edilmiş sözleşmenin geçersizliği ileri sürülemez.
- Yüzdeli ücret %25’i aşamaz; para dışındaki mal ve hakların aynen avukata bırakılması kararlaştırılamaz.
- Asgari tarifenin altında ücret kararlaştırılamaz; ücretsiz iş baroya bildirilir.
- Ücret belli değilse para ile ölçülebilen işlerde kazanılan kısmın %10–%20’si, ölçülemeyenlerde tarife uygulanır.
- Karşı vekâlet ücreti avukata aittir; takas, mahsup ve haciz yasağı vardır; mahkeme tarifeden az ve üç katından fazla ücret yükletemez.
- Avukatın hapis ve rüçhan hakkı vardır; iflasta da ücret alacağı rüçhanlıdır.
- Kusursuz azilde ücretin tamamı, kusurlu azilde hiçbir ücret ödenmez; haklı sebepsiz çekilen avukat ücret isteyemez.