Avukat, Av.K. m.1/2’ye göre yargının kurucu unsurlarından olan bağımsız savunmayı serbestçe temsil eder. Bu konum avukata kamu kurumlarından bilgi isteme, vekâletnamesiz dosya inceleme, belge onaylama gibi yetkiler; karşılığında da sır saklama, işi sonuna kadar takip, dosya tutma, çıkar çatışmasından kaçınma gibi ödevler yükler. Kanun bu hak ve ödevleri “Altıncı Kısım”da (m.34–65) toplar; “Yasak Haller” (m.11–14) ise kimin, hangi işte avukatlık yapamayacağını belirler.
Genel ödev ve avukatlık tekeli
Av.K. m.35/1’e göre kanun işlerinde ve hukuki meselelerde mütalaa vermek, mahkeme, hakem veya yargı yetkisi olan diğer organlar önünde başkasının hakkını dava etmek ve savunmak, adli işlemleri takip etmek ve bu işlere ait evrakı düzenlemek yalnız baroda yazılı avukatlara aittir. Bununla birlikte dava ehliyeti olan herkes kendi davasını bizzat açıp takip edebilir (m.35/3). Aynı fıkra, esas sermayesi TTK’da öngörülen asgari tutarın beş katı veya daha fazla olan anonim şirketler ile üye sayısı yüz veya daha fazla olan yapı kooperatiflerine sözleşmeli avukat bulundurma zorunluluğu getirir; aykırılıkta Cumhuriyet savcısı her ay için idari para cezası verir.
Baro levhasında yazılı olmayanlar ve işten yasaklanmış avukatlar başkasına ait dava evrakını düzenleyemez, icra takibi yapamaz; levhada yazılı olmayan avukat unvanını da taşıyamaz (m.63/1). Muvazaalı alacak devriyle avukatlık yetkisi kullanmak ise hapis cezası gerektiren suçtur (m.63/3).
Kamu kurumlarının yardım yükümlülüğü
Yargı organları, emniyet, kamu kurumları, bankalar, noterler, sigorta şirketleri ve vakıflar avukata görevinde yardımcı olmak ve ihtiyaç duyduğu bilgi ve belgeleri incelemesine sunmakla yükümlüdür; belgeden örnek alınması ise vekâletname ibrazına bağlıdır (m.2/3).
Başlıca haklar
- Uzlaşma sağlama (m.35/A): Dava açılmadan veya açılmış olup henüz duruşma başlamadan önce, tarafların iradesiyle sonuç doğurabilecek konularda avukatlar müvekkilleriyle birlikte karşı tarafı uzlaşmaya davet edebilir. Avukatlar ve müvekkillerce birlikte imzalanan uzlaşma tutanağı, İİK m.38 anlamında ilam niteliğindedir.
- Dosya inceleme (m.46/2): Avukat veya stajyer vekâletname olmaksızın dava ve takip dosyalarını inceleyebilir; ancak vekâletname ibraz etmeyen avukata örnek verilmez.
- Örnek onaylama ve tebligat (m.56): Avukat, kendisine verilen vekâletnamenin ve aslı elinde bulunan belgelerin örneğini onaylayabilir; bu örnekler resmî örnek hükmündedir. Avukatlar başkasını tevkil yetkili vekâletnamelerini kapsayacak biçimde bir başka avukata yetki belgesi verebilir; bu belge vekâletname hükmündedir.
- Hapis hakkı (m.39/2, m.166): Ücreti ve giderleri ödenmedikçe avukat elindeki evrakı geri vermek zorunda değildir.
- Kılık kıyafet (m.49): Avukat mahkemelere TBB’nin belirlediği cübbeyle çıkar; bunun dışında staj dönemi dâhil kılık kıyafet zorunluluğu getirilemez.
Avukatın ceza güvenceleri
Görev sırasında veya görevden dolayı avukata karşı işlenen suçlarda hâkimlere karşı işlenen suçlara ilişkin hükümler uygulanır (m.57). Avukatın görevinden doğan veya görev sırasında işlediği suçlarda soruşturma Adalet Bakanlığının izniyle, suçun işlendiği yer Cumhuriyet savcısınca yapılır (m.58/1). Avukat büroları ve konutları ancak mahkeme kararıyla, Cumhuriyet savcısının denetiminde ve kayıtlı olunan baro temsilcisinin katılımıyla aranabilir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâli dışında avukatın üzeri aranamaz. Duruşma inzibatına ilişkin hükümlere göre avukat tutuklanamaz, hakkında disiplin hapsi veya para cezası verilemez (m.58/2). Ağır cezalık suçüstü hâlinde ise soruşturma genel hükümlere göre doğrudan savcıca yapılır (m.61).
Başlıca ödevler
Sır saklama
4667 sayılı Kanunla aynı fıkraya eklenen cümleye göre çekinme hakkının kullanılması hukuki ve cezai sorumluluk doğurmaz.
Sır saklama, avukatlık görevi yanında TBB ve baro organlarındaki görevler nedeniyle öğrenilenleri de kapsar; aynı yükümlülük TBB ve baro memurları için de geçerlidir (m.36/1-3). Sırrı açığa vurmak disiplin bakımından kınama sebebidir (m.135/2-b).
İşi kabul etmeme ve reddetme
Avukat kendisine teklif edilen işi sebep göstermeden reddedebilir; ancak reddi iş sahibine gecikmeden bildirmelidir. İşi iki avukat tarafından reddedilen kişi baro başkanından avukat tayinini isteyebilir; tayin edilen avukat baro başkanının belirlediği ücretle işi takip etmek zorundadır (m.37).
Bazı hâllerde ise ret bir zorunluluktur (m.38/1). Avukat:
| Bent | İşin reddi zorunlu olan hâl |
|---|---|
| a | Teklifi yolsuz veya haksız görürse ya da sonradan bu kanıya varırsa |
| b | Aynı işte menfaati zıt bir tarafa avukatlık etmiş veya mütalaa vermişse |
| c | Daha önce o işte hâkim, hakem, Cumhuriyet savcısı, bilirkişi veya memur olarak görev yapmışsa |
| d | Kendi düzenlediği senet veya sözleşmenin hükümsüzlüğünü ileri sürmesi gerekiyorsa |
| f | İş, TBB’nin tespit ettiği mesleki dayanışma ve düzen gereklerine uygun değilse |
(e) bendi Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Ret zorunluluğu, avukatın ortaklarını ve yanında çalıştırdığı avukatları da kapsar (m.38/2).
Vekâletten çekilme, dosya saklama ve sorumluluk
- Belli bir işten isteğiyle çekilen avukatın vekâlet görevi, durumun müvekkile tebliğinden itibaren on beş gün devam eder; adli yardım bürosu veya baro başkanınca tayin edilen avukat ise kaçınılmaz sebep veya haklı özür olmadıkça çekilemez (m.41).
- Avukat kendisine verilen evrakı vekâletin sona ermesinden itibaren üç yıl saklar; evrakın geri alınması müvekkile yazıyla bildirilmişse yükümlülük bildirimden itibaren üç ay sonunda sona erer (m.39/1).
- İş sahibinin sözleşmeye dayanan tazminat istekleri, hakkın doğduğunun öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde zarar doğuran olaydan itibaren beş yıl geçmekle düşer (m.40).
- Avukat ölür, işten yasaklanır veya geçici olarak iş yapamaz hâle gelirse baro başkanı işleri geçici olarak takip etmek üzere kendi barosuna kayıtlı bir avukatı görevlendirir; bu işlere ait kanuni süreler dosyaların devrine kadar işlemez, ancak bu süre üç ayı geçemez (m.42).
Büro, birlikte çalışma ve ortaklık
Her avukat levhaya yazıldığı tarihten itibaren üç ay içinde baro bölgesinde büro kurmak zorundadır; bir avukatın birden fazla bürosu olamaz, avukatlık ortaklığı yurt içinde şube açamaz. Mesken olarak gösterilen bağımsız bölümlerde kat maliklerinin izni aranmaksızın avukatlık bürosu açılabilir. Büro veya konut değişikliği bir hafta içinde baroya bildirilir (m.43). Milletvekilleri milletvekilliği süresince avukatlık yapamaz.
Avukatlar aynı büroda birlikte veya avukatlık ortaklığı şeklinde çalışabilir (m.44):
| Aynı büroda birlikte çalışma | Avukatlık ortaklığı | |
|---|---|---|
| Tüzel kişilik | Yok | Var; baro avukatlık ortaklığı siciline yazılmakla kazanılır |
| Ad | Avukatların ad/soyadı + “Avukatlık Bürosu” | Ortak(lar)ın ad/soyadı + “Avukatlık Ortaklığı” |
| Kimler | Aynı ilde kurulu barolardan herhangi birine kayıtlı birden çok avukat | Aynı |
| Nitelik | Ticari sayılmaz | Ticari sayılmaz; vergilendirmede şahıs şirketi hükümleri |
| Sorumluluk | Avukatların kişisel sorumluluğu | Ortaklık, ortaklar ve çalışan avukatlarla birlikte müştereken ve müteselsilen sınırsız sorumlu |
Ortaklık payı yalnız ortaklara veya avukat olan üçüncü kişilere devredilebilir; vekâletnameler ortaklık adına düzenlenir. Yabancı avukatlık ortaklıkları yalnızca yabancı hukuk ve milletlerarası hukuk konularında danışmanlık verebilir (m.44/B).
Diğer yasaklar ve ödevler
- Çekişmeli hakları edinme yasağı (m.47): Avukat el koyduğu işlere ait çekişmeli hakları edinemez, edinilmesine aracılık edemez; yasak işin sona ermesinden itibaren bir yıl sürer ve ortakları ile yanında çalışan avukatları kapsar. m.164’e göre yapılan yüzdeli ücret anlaşması saklıdır.
- İş getirme (m.48): Ücret veya çıkar karşılığında avukata iş getirmeye aracılık edenler ve aracı kullanan avukatlar altı aydan bir yıla kadar hapisle cezalandırılır.
- Danışma yeri (m.51): Avukat bürosu dışında, mahkeme salonunda veya adliyenin başka bir yerinde iş sahibiyle danışma yapamaz, iş kabul edemez; özel olarak çağrıldığı hâl hariç.
- Dosya ve imza (m.52–53): Her iş için düzenli dosya tutar, yazdığı belgeyi imzalar, gerekli görüşmeleri tutanağa bağlar.
- Reklam yasağı (m.55): İş elde etmek için reklam sayılabilecek her türlü girişim ile tabela ve basılı kâğıtlarda avukatlık ve akademik unvan dışında sıfat kullanmak yasaktır.
- Belge onayı (m.56/3): Aslı olmayan belgenin örneğini onaylayan veya aslına aykırı örnek veren avukat üç yıldan altı yıla kadar hapisle cezalandırılır.
- Baroya karşı ödev (m.64): Avukat, sır saklama yükümlülüğüne aykırı düşmedikçe baro başkanı ve yönetim kuruluna bilgi vermek, dosya göndermek ve davete uymakla yükümlüdür.
Yasak hâller
Aylık, ücret veya gündelik karşılığında görülen hizmetler, sigorta prodüktörlüğü, tacirlik, esnaflık ve meslek onuruyla bağdaşmayan işler avukatlıkla birleşemez (m.11). Buna karşılık milletvekilliği, il genel meclisi ve belediye meclisi üyeliği, hukuk alanında profesörlük ve doçentlik, özel hukuk tüzel kişilerinin hukuk müşavirliği ve sürekli avukatlığı, bir avukat yanında ücretli avukatlık, hakemlik, arabuluculuk, tasfiye memurluğu, anonim ve limited şirket ortaklığı ve yönetim kurulu üyeliği gibi işler birleşebilir (m.12/1).
Hâkim veya Cumhuriyet savcısının eşi, usul ve füruu ile ikinci dereceye kadar (bu derece dâhil) kan veya kayın hısımı olan avukat o hâkim veya savcının baktığı işlerde avukatlık edemez (m.13). Devlet, belediye, il özel idaresi ve kamu iktisadi teşebbüslerinden ayrılanlar, ayrıldıkları tarihten itibaren iki yıl geçmeden ayrıldıkları idare aleyhine dava alamaz ve takip yapamaz (m.14/3).
Özet
- Avukat özen, doğruluk ve onur içinde çalışmak ve TBB meslek kurallarına uymakla yükümlüdür (m.34).
- Mütalaa verme, başkası adına dava ve takip yalnız levhada yazılı avukatlara aittir; herkes kendi davasını takip edebilir (m.35).
- Sır saklama tanıklığı da kapsar; müvekkil izin verse bile avukat tanıklıktan çekinebilir (m.36).
- Teklif edilen iş sebepsiz reddedilebilir (m.37); m.38’deki hâllerde ret zorunludur ve ortakları da bağlar.
- Dosya saklama 3 yıl (bildirimle 3 ay), tazminat istemi 1 yıl / 5 yıl, çekilmede vekâlet 15 gün devam eder.
- Büro 3 ay içinde kurulur, tek büro esastır; avukatlık ortaklığı tüzel kişidir, ticari değildir ve şube açamaz.
- Çekişmeli hakları edinme yasağı işin bitiminden itibaren 1 yıl sürer; iş getirme aracılığı suçtur.
- Görev suçlarında soruşturma Adalet Bakanlığı iznine, büro araması mahkeme kararı ve baro temsilcisinin katılımına bağlıdır.