Avukatlık, Avukatlık Kanunu (Av.K.) m.1’e göre hem kamu hizmeti hem de serbest bir meslektir. Bu nedenle mesleğe giriş serbest bırakılmamış; vatandaşlık, hukuk eğitimi, staj ve “engel bulunmaması” gibi şartlara, baro ve Türkiye Barolar Birliği (TBB) denetimine bağlanmıştır. Kabul süreci iki aşamalıdır: önce stajyer listesine yazılma ve bir yıllık staj, ardından baro levhasına yazılma ve ruhsatname. HMGS’de bu konu; şartlar, engeller, süreler ve stajyerin yetkileri üzerinden sık sorulur.
Avukatlığa kabulün şartları
Avukatlık mesleğine kabul edilebilmek için aranan şartların ilk üçü şunlardır:
Maddenin devamında (e) bendi levhasına yazılmak istenen baro bölgesinde ikametgâh bulunmasını, (f) bendi ise Kanuna göre avukatlığa engel bir hâlin bulunmamasını arar. (d) bendine 2006’da eklenen “avukatlık sınavı” hükmü Anayasa Mahkemesinin 15/10/2009 tarihli, E.2007/16, K.2009/147 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bugün mesleğe kabul aşamasında ayrı bir sınav yoktur; Av.K. m.182’nin son fıkrası da yönetmelik veya başka bir düzenleyici işlemle staja kabulde, staj döneminde ve mesleğe kabulde “sınav veya benzeri bir rejim” öngörülemeyeceğini açıkça söyler.
HMGS: stajın ön şartı
Sınav şartı bugün stajın başlangıcına taşınmıştır. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu Ek m.41’e göre avukatlık veya noterlik stajına başlamak (ve hâkim-savcı yardımcılığı sınavına girmek) için Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavında (HMGS) başarılı olmak gerekir. Av.K. m.16 da staj başvurusunun şartları arasında HMGS başarısını sayar.
HMGS’ye hukuk fakültesi mezunları ile yabancı hukuk fakültesini bitirip denklik belgesi alanlar girebilir. Sınav ÖSYM tarafından yılda en az bir defa, test şeklinde yapılır; en az yüz yirmi soru sorulur ve yüz puan üzerinden en az yetmiş puan alan başarılı sayılır. Ölçülen alanlar arasında Avukatlık Hukuku da bulunur.
Staj şartının aranmadığı hâller
Av.K. m.4/1’e göre adli, idari ve askeri yargı hâkimlik ve savcılıklarında, Anayasa Mahkemesi raportörlüklerinde, Danıştay üyeliklerinde ve hukuk fakültelerinde hukuk bilimi dalında profesör, doçent, yardımcı doçent olarak dört yıl, kamu kurum ve kuruluşlarında hukuk müşavirliğinde on yıl hizmet etmiş olanlarda staj şartı aranmaz. Yabancı hukuk fakültesi mezunu Türk vatandaşları bakımından ise geldikleri yerde dört yıl hâkimlik, savcılık veya avukatlık yapmış olmak, eksik derslerden ve Türkçeden sınavı başarmak kaydıyla staj şartı kaldırılır (m.4/2). Bu kişilerin bu hizmetlerde geçen süreleri avukatlık kıdemine de sayılır (m.184).
Avukatlığa kabul engelleri (m.5)
Aşağıdaki hâllerden birinin varlığında kabul istemi reddedilir:
| Engel | Açıklama |
|---|---|
| Mahkûmiyet (a) | Kasten işlenen suçtan iki yıldan fazla hapis veya sayılan suçlardan (zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, suç gelirlerini aklama, kaçakçılık, Devletin güvenliğine ve Anayasal düzene karşı suçlar vb.) mahkûmiyet; TCK m.53’teki süreler geçmiş olsa bile |
| Disiplin (b) | Kesinleşmiş disiplin kararıyla hâkim, memur veya avukat olma niteliğini kaybetmiş olmak |
| Bağdaşmayan iş (d) | Avukatlıkla birleşemeyen bir işle uğraşmak (m.11) |
| Kısıtlılık (e) | Mahkeme kararıyla kısıtlanmış olmak |
| İflas (f) | İflas edip itibarı iade edilmemiş olmak; taksiratlı ve hileli müflisler itibarları iade edilse de kabul edilmez |
| Aciz vesikası (g) | Hakkında verilen aciz vesikasını kaldırmamış olmak |
| Sağlık (h) | Avukatlığı sürekli olarak gereği gibi yapmaya engel vücut veya akıl hastalığı |
İkinci fıkraya göre (a) bendindeki yüz kızartıcı suçlardan hüküm giyenler, cezaları ertelenmiş, paraya çevrilmiş veya affa uğramış olsa da kabul edilmez. Aday hakkında (a) bendindeki cezalardan birini gerektiren bir suçtan kamu davası açılmışsa, baro kabul isteğini kovuşturmanın sonuna kadar bekletebilir; sonuç ne olursa olsun reddi gereken hâllerde ise beklemeden karar verilir (m.5/3-4).
Baroya başvuru, karar ve itiraz
Staj bitim belgesini alan ya da m.4’teki istisnalardan yararlanan kişi, dilekçeyle baro levhasına yazılmayı ister (m.6). Süreç şöyle işler:
- Baro yönetim kurulu dilekçenin varışından itibaren bir ay içinde gerekçeli karar verir; vermezse istem reddedilmiş sayılır ve aday bir aylık sürenin bitiminden itibaren on beş gün içinde TBB’ye itiraz edebilir (m.7).
- Ret veya bekletme kararı gerekçeli olarak adaya tebliğ edilir; aday tebliğden itibaren on beş gün içinde, kararı veren baro aracılığıyla TBB’ye itiraz eder. TBB bir ay içinde karar vermezse itiraz reddedilmiş sayılır (m.8/2-3).
- Baro kararları TBB’ye, TBB kararları da onay için Adalet Bakanlığına gönderilir. Bakanlık iki ay içinde karar vermez veya onaylarsa karar kesinleşir. Bakanlık uygun bulmazsa kararı gerekçesiyle geri gönderir; TBB Yönetim Kurulu üçte iki çoğunlukla aynen kabul ederse karar onaylanmış sayılır (m.8/4). Bu kararlara karşı ilgililer idari yargıya başvurabilir (m.8/6).
- Ret veya bekletme kararı kesinleşince baro, adayın adını diğer barolara ve TBB’ye bildirir; sebepler ortadan kalkmadıkça hiçbir baro o kişiyi levhaya yazamaz (m.10).
Ruhsatname ve ant
Kabul edilen adaya ilgili baro ruhsatname verir; avukatlığa kabul ruhsatnamenin verildiği andan itibaren hüküm ifade eder ve aday ancak bundan sonra “Avukat” unvanını kullanabilir (m.9). Ruhsatname verilirken baro yönetim kurulu önünde ant içilir ve bu bir tutanağa bağlanır. Ruhsatname ve avukat kimlikleri TBB tarafından tek tip olarak bastırılır; avukat kimliği resmî kimlik hükmündedir.
Kamu kurum ve kuruluşlarında asli ve sürekli avukat olarak çalışanların baro levhasına yazılması isteklerine bağlıdır; ancak mesleğe kabul ve ruhsatname hükümleri onlara da aynen uygulanır (Ek m.1).
Avukatlık stajı
Süre ve yapılış
Staja başvuru şartları m.16’da sayılır: m.3’ün (a), (b) ve (f) bentlerindeki şartlar (vatandaşlık, hukuk mezuniyeti, engel yokluğu), HMGS başarısı, sürekli staja engel bir işin ve m.5’teki engellerin bulunmaması. Dilekçeye şartlara ilişkin belgeler, m.3/f ve m.5/a’daki hâllerin bulunmadığını gösteren bildiri kâğıdı, yanında staj yapılacak avukatın yazılı muvafakati ve staj yapılacak baroya kayıtlı iki avukatın düzenlediği tanıtma kâğıdı eklenir (m.17).
7532 sayılı Kanunla (2024) değişen m.16/2’ye göre avukatlık stajına fiilen engel olmamak şartıyla herhangi bir işte sigortalı çalışmak stajı engellemez. Hâkim ve savcılar ile adayları ve yardımcıları dışındaki kamu görevlileri, mahkeme stajı sürecinde aylıksız veya ücretsiz izinli olarak staj yapabilir; avukat yanındaki stajda ise çalışma saatleri ve izinleri kurumca düzenlenebilir. Geçici m.25 uyarınca bu değişiklikten önce staja başlamış olanlara eski hüküm uygulanmaya devam eder.
Staj listesine yazılma
- Başvuru, istem tarihinden itibaren on gün içinde baroda ve adliyede on beş gün süreyle ilan edilir; bu sürede her avukat, stajyer veya ilgili, açık delil veya vakıa göstererek itiraz edebilir (m.18).
- Baro başkanının görevlendirdiği avukat adayı araştırır ve raporunu en geç on beş gün içinde verir (m.19).
- Baro yönetim kurulu, itiraz süresinin bitiminden itibaren bir ay içinde gerekçeli karar verir; karara karşı yönetim kurulu üyeleri, Cumhuriyet savcısı ve ilgili on beş gün içinde TBB’ye itiraz edebilir. Süresinde karar verilmezse talep reddedilmiş sayılır (m.20).
- Staj, listeye yazılma ile başlar; itiraz yazılmayı durdurur (m.21).
Stajın yürütülmesi
Staj kesintisizdir. Haklı nedenle devam edilemeyen günler, engelin kalkmasından sonra bir ay içinde başvurulursa tamamlattırılır; ayrıca haklı bir engel varsa stajyere otuz günü aşmamak üzere izin verilebilir (m.23/1). Staj Adalet Komisyonu, baro ve yanında çalışılan avukatın gözetimindedir. Yanında staj görülen avukat ilk üç ayın sonunda ve staj sonunda rapor verir (m.24). Baro yönetim kurulu raporları değerlendirerek staj bitim belgesi verir veya stajı altı aya kadar uzatır; bu karar kesindir (m.25).
Stajyerin yetkileri
Bu yetki staj bitim belgesinin verilmesi veya staj listesinden silinme ile sona erer (m.26/2). Stajyer de avukat gibi vekâletname olmaksızın dava ve takip dosyalarını inceleyebilir (m.46/2).
Staj kredisi
Staj süresince stajyerlere TBB tarafından kredi verilir. Kaynak, avukatların vekâletnamelere yapıştırdığı vekâlet pulu bedelleri ve geri ödemelerdir. Pul bedeline ayrıca yüzde beş ilave yapılır ve bu kaynak stajyerlerin genel sağlık sigortası primlerinde kullanılır (m.27). Staj kredisinin tebligata rağmen geri ödenmemesi levhadan silinme sebebidir (m.72/1-d).
Özet
- Kabul şartları (m.3): TC vatandaşlığı, hukuk mezuniyeti (veya denklik), staj bitim belgesi, baro bölgesinde ikametgâh ve engel bulunmaması.
- HMGS (2547 Ek m.41; Av.K. m.16) stajın ön şartıdır; en az 70 puan gerekir. Mesleğe kabulde ayrı sınav yoktur ve yönetmelikle getirilemez (m.182).
- Hâkimlik, savcılık, akademisyenlik gibi görevlerde 4 yıl, kamuda hukuk müşavirliğinde 10 yıl hizmet edenlerden staj aranmaz (m.4).
- Engeller m.5’te sayılır; yüz kızartıcı suçlarda erteleme, paraya çevirme veya af sonucu değiştirmez; kamu davası açılmışsa kabul bekletilebilir.
- Baro 1 ay içinde karar verir; susma ret sayılır; itiraz 15 gün içinde TBB’ye; TBB kararları Adalet Bakanlığı onayına tabidir.
- Kabul ruhsatnamenin verildiği anda hüküm doğurur; avukat unvanı ondan sonra kullanılır.
- Staj 1 yıl: 6 ay mahkeme, 6 ay en az 5 yıl kıdemli avukat yanında; listeye yazılmayla başlar; 6 aya kadar uzatma kararı kesindir.
- Stajyer, avukatın yazılı muvafakatiyle yalnız sulh hukuk, sulh ceza, icra tetkik mercii duruşmalarına girer ve icra müdürlüğü işlerini yürütür.