Pay, anonim şirkette hem sermayenin bir parçasını hem de pay sahipliği sıfatını ve bu sıfattan doğan hak ve borçları ifade eder. Pay sahibinin şirkete karşı tek borcu sermaye koyma borcudur; hakları ise mali haklar ve yönetime katılma ile denetimle ilgili haklar olarak ikiye ayrılır. Sermayenin artırılması ve azaltılması, bu hakları doğrudan etkilediği için aynı başlık altında incelenir.
Temel ilkeler
Eşit işlem ilkesi
Pay sahipleri eşit şartlarda eşit işleme tabi tutulur (TTK m.357). İlke mutlak eşitlik değil, nispi eşitlik anlamına gelir: aynı durumdaki pay sahiplerine haklı bir sebep olmadan farklı davranılamaz. Eşit işlem ilkesine aykırı yönetim kurulu kararları batıldır (m.391/1-a); genel kurul kararları ise iptal edilebilir.
Pay sahibinin tek borcu
Pay sahipleri sermaye olarak verdiklerini geri isteyemez; yalnız tasfiye payına ilişkin hakları saklıdır (m.480/3). Pay devri şirketin onayına bağlıysa esas sözleşmeyle belirli zamanlarda tekrarlanan ve konusu para olmayan ikincil yükümlülükler de öngörülebilir (m.480/4). Pay sahipleri, vadesi gelmiş sermaye borçlarını ödemedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârı geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmadıkça şirkete borçlanamaz (m.358).
Sermaye koyma borcunu zamanında yerine getirmeyen pay sahibi, ihtara gerek olmaksızın temerrüt faizi öder. Yönetim kurulu ayrıca bu pay sahibini taahhüt ve kısmi ödemelerinden doğan haklarından yoksun bırakabilir (ıskat) ve payı başkasına satabilir; esas sözleşme sözleşme cezası da öngörebilir (m.482).
Pay sahipliği haklarının sınıflandırılması
| Mali haklar | Yönetime katılma ve denetim hakları |
|---|---|
| Kâr payı hakkı (m.507/1) | Genel kurula katılma ve temsil (m.425) |
| Tasfiye payı hakkı (m.507/1) | Oy hakkı (m.434) |
| Rüçhan (yeni pay alma) hakkı (m.461) | Bilgi alma ve inceleme hakkı (m.437) |
| Bedelsiz pay edinme hakkı (m.462/3) | Özel denetim isteme hakkı (m.438–439) |
| Hazırlık dönemi faizi (m.510) | İptal ve butlan davası açma (m.445–447) |
Kâr payı
Her pay sahibi, dağıtılması kararlaştırılmış net dönem kârına payı oranında katılır; şirket sona erdiğinde tasfiye sonucunda kalan tutara da katılır (m.507/1). Esas sözleşmede aksi yoksa kâr ve tasfiye payı, pay sahibinin sermaye payı için yaptığı ödemeler oranında hesaplanır (m.508). Sermaye için faiz ödenemez; kâr payı ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir (m.509/1–2). Yıllık kârın yüzde beşi, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır (m.519/1). Kanuni ve esas sözleşmede öngörülen yedek akçeler ayrılmadıkça kâr dağıtılamaz (m.523).
Bilgi alma ve inceleme hakkı
Finansal tablolar, yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve kâr dağıtım önerisi genel kuruldan en az on beş gün önce merkez ve şubelerde pay sahiplerinin incelemesine hazır tutulur (m.437/1). Pay sahibi genel kurulda yönetim kurulundan şirket işleri, denetçiden denetim hakkında bilgi isteyebilir. Bilgi ancak şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye gireceği gerekçesiyle reddedilebilir (m.437/2–3). Ticari defter ve yazışmaların incelenmesi için genel kurulun açık izni veya yönetim kurulu kararı gerekir (m.437/4). Bilgi alamayan pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde asliye ticaret mahkemesine başvurabilir; karar kesindir (m.437/5).
Özel denetim
Pay sahibi, haklarını kullanabilmesi için gerekliyse ve bilgi alma veya inceleme hakkını önceden kullanmışsa belirli olayların özel denetimle açıklığa kavuşturulmasını gündemde olmasa bile genel kuruldan isteyebilir. Genel kurul kabul ederse şirket veya her pay sahibi otuz gün içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını ister (m.438). Genel kurul reddederse sermayenin en az onda birini (halka açıkta yirmide birini) oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibarî değeri toplamı en az bir milyon TL olanlar üç ay içinde mahkemeye başvurabilir; kurucuların veya organların kanunu veya esas sözleşmeyi ihlal ederek zarara yol açtığını inandırıcı biçimde ortaya koymaları gerekir (m.439).
Azlık hakları
Azlık hakları, sermayenin belirli bir oranını temsil eden pay sahiplerine tanınır. Kapalı şirketlerde eşik kural olarak onda bir, halka açık şirketlerde yirmide birdir.
| Hak | Madde |
|---|---|
| Genel kurulu toplantıya çağırma ve gündeme madde koydurma | TTK m.411 |
| Finansal tabloların görüşülmesini bir ay erteletme | TTK m.420 |
| Genel kurulun reddi üzerine mahkemeden özel denetçi isteme | TTK m.439 |
| Haklı sebeple şirketin feshini dava etme | TTK m.531 |
| Kuruluş ve sermaye artırımından doğan sorumlulukta sulh ve ibraya engel olma | TTK m.559 |
Haklı sebeple fesih davasında mahkeme, fesih yerine davacılara paylarının karar tarihine en yakın gerçek değerinin ödenip şirketten çıkarılmalarına veya kabul edilebilir başka bir çözüme karar verebilir (m.531).
İmtiyazlı paylar
İlk esas sözleşmeyle veya esas sözleşme değiştirilerek bazı paylara imtiyaz tanınabilir. İmtiyaz; kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkı gibi haklarda paya tanınan üstün bir hak veya kanunda öngörülmemiş yeni bir pay sahipliği hakkıdır (m.478/1–2). Yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınan paylar da imtiyazlı sayılır (m.360/2).
Oyda imtiyaz, eşit itibarî değerdeki paylara farklı sayıda oy verilerek tanınır. Bir paya en çok on beş oy hakkı tanınabilir; kurumlaşmanın gerektirdiği veya haklı sebebin ispatlandığı hâllerde mahkeme kararıyla bu sınırın dışına çıkılabilir. Oyda imtiyaz esas sözleşme değişikliği ile ibra ve sorumluluk davası açılması kararlarında kullanılamaz (m.479). İmtiyazlı pay oluşturulması sermayenin en az yüzde yetmiş beşinin olumlu oyunu gerektirir (m.421/3-b); imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını ihlal edebilecek genel kurul kararları imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onayına bağlıdır (m.454).
Sermayenin artırılması
Sermaye artırımı bir esas sözleşme değişikliğidir. İç kaynaklardan artırım hariç, mevcut payların nakdî bedelleri tamamen ödenmedikçe sermaye artırılamaz; önemsiz tutarların ödenmemiş olması engel değildir (m.456/1). Artırım, karar tarihinden itibaren üç ay içinde tescil edilmezse karar geçersizleşir (m.456/3).
Artırım türleri
| Tür | Karar organı | Temel özellik |
|---|---|---|
| Esas sermaye sisteminde taahhüt yoluyla | Genel kurul | Yeni paylar esas sözleşmede veya iştirak taahhütnamesinde kayıtsız şartsız taahhüt edilir (m.459) |
| Kayıtlı sermaye sisteminde | Yönetim kurulu | Esas sözleşmedeki tavana kadar, en çok beş yıl için verilen yetkiyle (m.460) |
| İç kaynaklardan | Genel kurul veya yönetim kurulu | Serbest yedek akçeler ve fonlar sermayeye dönüştürülür; pay sahipleri bedelsiz payları kendiliğinden edinir (m.462) |
| Şarta bağlı | Genel kurul | Değiştirme veya alım hakkı kullanıldıkça sermaye kendiliğinden artar; artırılan tutar sermayenin yarısını aşamaz (m.463–464) |
Kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulunun sermaye artırımı kararlarına karşı pay sahipleri ve yönetim kurulu üyeleri, ilandan itibaren bir ay içinde iptal davası açabilir (m.460/5). Bedelsiz paylar üzerindeki hak kaldırılamaz, sınırlandırılamaz ve bu haktan vazgeçilemez (m.462/3).
Rüçhan hakkı
Genel kurul rüçhan hakkını ancak haklı sebepler varsa ve esas sermayenin en az yüzde altmışının olumlu oyuyla sınırlandırabilir veya kaldırabilir. Halka arz, işletme veya iştirak devralınması ve çalışanların şirkete katılması haklı sebep kabul edilir. Sınırlama veya kaldırmayla kimse haksız biçimde yararlandırılamaz ya da kayba uğratılamaz; yönetim kurulu gerekçeleri ve primin nasıl hesaplandığını bir raporla açıklar (m.461/2). Yönetim kurulu rüçhan hakkının kullanılması için pay sahiplerine en az on beş gün süre verir (m.461/3). Rüçhan hakkı devredilebilir (m.461/4).
Sermayenin azaltılması
Sermayenin azaltılması bir esas sözleşme değişikliğidir ve alacaklıların teminatını azalttığı için sıkı koşullara bağlıdır (m.473–475):
- Genel kurul çağrısında azaltmanın sebebi, amacı ve şekli ayrıntılı açıklanır; yönetim kurulu bir rapor sunar. Kararda %75 nisabı (m.421/3 birinci cümle) uygulanır (m.473/1, 3).
- Azaltmaya rağmen alacaklıların haklarını tamamen karşılayacak aktifin varlığı belirlenmedikçe azaltma kararı verilemez (m.473/2).
- Sermaye hiçbir şekilde Kanunda öngörülen en az tutarın altına indirilemez (m.473/5).
- Yönetim kurulu kararı yedişer gün arayla üç defa ilan eder; alacaklılar üçüncü ilandan itibaren iki ay içinde alacaklarını bildirip ödeme veya teminat isteyebilir (m.474/1). Sermaye, zarar sonucu oluşan açığı kapatmak amacıyla ve bu oranda azaltılıyorsa alacaklılara çağrıdan vazgeçilebilir (m.474/2).
- Bu şartlara uyulmadan azaltma yapılırsa alacaklılar, tescilin ilanından itibaren iki yıl içinde azaltmanın iptalini dava edebilir (m.475/1).
Zararın kapatılması için sermaye azaltılırken aynı anda en az eski tutara kadar artırım yapılması uygulamada “sermayenin azaltılması ve eş zamanlı artırılması” olarak bilinir; bu durumda azaltılan kısmın yerine bedeli tamamen ödenecek yeni paylar çıkarılır (m.473/1).
Özet
- Pay sahipleri eşit şartlarda eşit işleme tabidir; pay sahibinin tek borcu pay bedelini ödemektir (TTK m.357, 480).
- Mali haklar: kâr payı, tasfiye payı, rüçhan, bedelsiz pay; sermaye için faiz ödenemez (m.507, 509).
- Bilgi alma ve inceleme hakkı esas sözleşme veya organ kararıyla kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz (m.437/6).
- Özel denetim önce genel kuruldan istenir; red hâlinde 1/10 (halka açıkta 1/20) veya 1 milyon TL itibarî değerli azlık 3 ay içinde mahkemeye başvurur.
- Bir paya en çok 15 oy tanınabilir; oyda imtiyaz esas sözleşme değişikliği ile ibra ve sorumluluk davası kararlarında kullanılamaz.
- Kayıtlı sermayede yetki en çok 5 yıl için verilir; şarta bağlı artırım sermayenin yarısını aşamaz.
- Rüçhan hakkı devredilebilir; kaldırılması haklı sebep ve esas sermayenin %60’ının olumlu oyunu gerektirir.
- Sermaye azaltımında üç ilan, iki ay bildirim süresi ve en az sermaye sınırı vardır; aykırılıkta alacaklılar iki yıl içinde iptal davası açabilir.