Yönetim kurulu, anonim şirketin yönetim ve temsil organıdır. 6102 sayılı TTK ile tek kişilik yönetim kurulu mümkün hâle gelmiş, üyelerin pay sahibi olma zorunluluğu kaldırılmış ve yönetim kurulunun devredemeyeceği görevler ayrı bir listeyle belirlenmiştir. Sorumluluk hukukunda ise “kusur karinesi” terk edilmiş ve farklılaştırılmış teselsül ilkesi benimsenmiştir. Bu iki yenilik sınav sorularının merkezinde yer alır.
Oluşum, üyelik ve görev süresi
Anonim şirketin, esas sözleşmeyle atanmış veya genel kurulca seçilmiş, bir veya daha fazla kişiden oluşan bir yönetim kurulu bulunur (m.359/1). Üyelerin pay sahibi olması gerekmez. Yönetim kurulu üyelerinin ve tüzel kişi adına tescil edilen gerçek kişinin tam ehliyetli olması şarttır (m.359/3).
Bir tüzel kişi de üye seçilebilir. Bu durumda tüzel kişiyle birlikte, onun adına hareket edecek yalnız bir gerçek kişi tescil ve ilan edilir; toplantılara yalnız bu kişi katılıp oy kullanabilir (m.359/2). Tüzel kişi bu temsilciyi her an değiştirebilir (m.364/1).
Üyeler en çok üç yıl için seçilir; esas sözleşmede aksi yoksa yeniden seçilebilir (m.362/1). Esas sözleşmeyle belirli pay gruplarına, belirli bir grup oluşturan pay sahiplerine ve azlığa yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınabilir; bu paylar imtiyazlı sayılır. Halka açık şirketlerde bu yolla tanınan temsil hakkı üye sayısının yarısını aşamaz (m.360).
Üyeliğin boşalması ve sona ermesi
Bir üyelik boşalırsa yönetim kurulu, kanuni şartları taşıyan birini geçici olarak seçip ilk genel kurulun onayına sunar; onaylanan üye selefinin süresini tamamlar (m.363/1). Üyenin iflasına karar verilir, ehliyeti kısıtlanır veya gerekli nitelikleri kaybederse üyeliği kendiliğinden sona erer (m.363/2).
Görevden alınan üyenin tazminat hakkı saklıdır (m.364/2).
Yönetim ve temsil
Yönetim kurulu üyeleri arasından bir başkan ve en az bir başkan vekili seçer; esas sözleşme bunların genel kurulca seçilmesini öngörebilir (m.366/1). Yönetim kurulu komiteler ve komisyonlar kurabilir (m.366/2).
Yönetimin devri
Yönetim kurulu, esas sözleşmeye konulacak bir hükümle yetkilendirilmişse düzenleyeceği bir iç yönergeye göre yönetimi kısmen veya tamamen bir veya birkaç üyeye ya da üçüncü kişiye devredebilir. İç yönerge, görevleri, kimin kime bağlı olduğunu ve bilgi sunma yükümlülüğünü belirler. Yönetim devredilmezse bütün üyelere aittir (m.367).
Temsil
Esas sözleşmede aksi öngörülmemişse veya yönetim kurulu tek kişiden oluşmuyorsa temsil yetkisi çift imza ile kullanılmak üzere yönetim kuruluna aittir. Yönetim kurulu temsil yetkisini bir veya daha fazla murahhas üyeye ya da müdür olarak üçüncü kişilere devredebilir; ancak en az bir yönetim kurulu üyesinin temsil yetkisine sahip olması şarttır (m.370).
Temsile yetkili olanlar şirketin amacına ve işletme konusuna giren her türlü işi yapabilir. İşletme konusu dışındaki işlemler de şirketi bağlar; meğerki üçüncü kişinin bunu bildiği veya bilebilecek durumda olduğu ispat edilsin. Esas sözleşmenin ilan edilmiş olması tek başına yeterli delil değildir (m.371/2). Temsil yetkisinin sınırlandırılması iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez; yalnız merkez veya şubeye özgüleme ya da birlikte kullanma şeklindeki tescilli sınırlamalar geçerlidir (m.371/3). Temsilcilerin görev sırasında işledikleri haksız fiillerden şirket sorumludur (m.371/5). Tek pay sahipli şirkette pay sahibi ile şirket arasındaki sözleşme, günlük ve önemsiz işler dışında, yazılı olmalıdır (m.371/6).
Devredilemez görevler ve özel yükümlülükler
Yönetim kurulunun devredilemez ve vazgeçilemez görevleri şunlardır (m.375/1): şirketin üst düzeyde yönetimi ve talimat verilmesi; yönetim teşkilatının belirlenmesi; muhasebe, finans denetimi ve finansal planlama düzeninin kurulması; şube müdürleri hariç müdürlerin ve aynı işleve sahip kişilerin atanması ve görevden alınması; yönetimle görevli kişilerin üst gözetimi; pay defteri, karar ve genel kurul defterlerinin tutulması, yıllık faaliyet raporunun düzenlenmesi ve genel kurulun hazırlanması; borca batıklık durumunda mahkemeye bildirim.
Sermaye kaybı ve borca batıklıkta özel yükümlülükler vardır (m.376):
| Durum | Yönetim kurulunun yükümlülüğü | Sonuç |
|---|---|---|
| Sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısı zararla karşılıksız | Genel kurulu hemen çağırmak, iyileştirici önlemleri sunmak | Önlem önerisi |
| Aynı toplamın üçte ikisi karşılıksız | Genel kurulu derhâl çağırmak | Genel kurul sermayenin 1/3’üyle yetinme veya tamamlama kararı almazsa şirket kendiliğinden sona erer |
| Borca batıklık şüphesi | İşletmenin devamlılığı ve muhtemel satış fiyatlarına göre ara bilanço çıkarmak; aktifler yetmiyorsa mahkemeye bildirip iflas istemek | Alacaklıların sıra sonrasına geçme beyanı varsa bildirim yapılmayabilir |
Toplantı ve kararlar
Esas sözleşmede ağırlaştırıcı hüküm yoksa yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğuyla toplanır ve toplantıda hazır bulunanların çoğunluğuyla karar alır; bu kural elektronik toplantıda da geçerlidir (m.390/1). Üyeler birbirlerini temsilen oy veremez ve toplantıya vekil aracılığıyla katılamaz (m.390/2). Oylar eşitse konu sonraki toplantıya bırakılır; ikinci toplantıda da eşitlik olursa öneri reddedilmiş sayılır (m.390/3). Hiçbir üye toplantı istemezse karar, bir üyenin önerisine üye tam sayısının çoğunluğunun yazılı onayıyla da alınabilir; önerinin bütün üyelere yapılmış olması geçerlilik şartıdır (m.390/4). Kararların geçerliliği yazılıp imzalanmalarına bağlıdır (m.390/5).
Eşit işlem ilkesine aykırı, temel yapıya uymayan, pay sahiplerinin vazgeçilmez haklarını ihlal eden veya diğer organların devredilemez yetkilerine giren yönetim kurulu kararları batıldır (m.391). Her üye şirketin bütün iş ve işlemleri hakkında bilgi isteyebilir ve inceleme yapabilir; bu hak kısıtlanamaz (m.392).
Yasaklar
- Müzakereye katılma yasağı: Üye, kendisinin veya eşinin, alt ve üstsoyunun ya da üçüncü derece dahil kan ve kayın hısımlarının şirket dışı kişisel menfaatinin şirket menfaatiyle çatıştığı konulardaki müzakerelere katılamaz; aykırılıkta doğan zarardan sorumludur (m.393).
- Şirketle işlem yapma yasağı: Üye genel kuruldan izin almadan şirketle kendisi veya başkası adına işlem yapamaz; aksi hâlde şirket işlemin batıl olduğunu ileri sürebilir, diğer taraf ileri süremez (m.395/1).
- Borçlanma yasağı: Pay sahibi olmayan üyeler ve onların pay sahibi olmayan yakınları şirkete nakit borçlanamaz; şirket bunlar için kefalet ve teminat veremez (m.395/2).
- Rekabet yasağı: Üye genel kurulun izni olmadan şirketin işletme konusuna giren ticari iş türünden bir işlemi kendi veya başkası hesabına yapamaz, aynı tür işle uğraşan şirkete sınırsız sorumlu ortak olarak giremez. Şirket tazminat, işlemi kendi adına yapılmış sayma veya menfaatlerin devrini isteyebilir; bu haklar diğer üyelerin öğrenmesinden itibaren üç ay, her hâlde bir yıl içinde zamanaşımına uğrar (m.396).
Üyelere huzur hakkı, ücret, ikramiye, prim ve yıllık kârdan pay ancak tutarı esas sözleşmeyle veya genel kurul kararıyla belirlenmişse ödenebilir (m.394).
Hukuki sorumluluk
Sorumluluğun şartları
TTK m.553/1’e göre kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludur. Şartlar: bir yükümlülüğün ihlali, kusur, zarar ve uygun illiyet bağı. Resmî metnin dipnotuna göre 6335 sayılı Kanunla maddeden “kusurlarının bulunmadığını ispatlamadıkça” ibaresi çıkarılmış ve “kusurlarıyla” ibaresi eklenmiştir; bu nedenle kusurun ispatı genel kurala göre davacıya düşer.
Özen ölçüsü bu nedenle somut üyenin kişisel yeteneği değil, tedbirli bir yöneticinin göstereceği nesnel özendir.
Kanuna uygun olarak görev ve yetkisini başkasına devreden kişi, devralanın seçiminde makul özeni göstermediği ispat edilmedikçe onun fiillerinden sorumlu olmaz (m.553/2). Hiç kimse kontrolü dışında kalan aykırılıklardan sorumlu tutulamaz (m.553/3).
Dava hakkı
Şirketin uğradığı zarar (dolaylı zarar) için şirket ve her pay sahibi dava açabilir; pay sahibi tazminatın ancak şirkete ödenmesini isteyebilir (m.555/1). Şirketin iflasında bu hakkı şirket alacaklıları da kullanabilir; istemler önce iflas idaresince ileri sürülür (m.556).
Farklılaştırılmış teselsül: Birden çok kişi aynı zarardan sorumluysa, her biri kusuruna ve durumun gereklerine göre zarar şahsen kendisine yükletilebildiği ölçüde diğerleriyle birlikte müteselsilen sorumludur (m.557/1). Davacı birden çok sorumluyu zararın tamamı için birlikte dava edebilir ve hâkimden her davalının tazminat borcunu ayrı ayrı belirlemesini isteyebilir (m.557/2).
İbra, zamanaşımı ve yetkili mahkeme
İbra kararı genel kurul kararıyla kaldırılamaz. İbra, açıklanan olaylarla sınırlı olarak şirketin, ibraya olumlu oy veren ve kararı bilerek payı edinen pay sahiplerinin dava hakkını kaldırır; diğer pay sahiplerinin dava hakları ibra tarihinden itibaren altı ay geçmekle düşer (m.558). Kuruluş ve sermaye artırımından doğan sorumluluk tescilden itibaren dört yıl geçmedikçe sulh ve ibra ile kaldırılamaz (m.559).
Tazminat istemi, davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde zararı doğuran fiilden itibaren beş yıl içinde zamanaşımına uğrar; fiil daha uzun ceza zamanaşımına tabi suç ise o süre uygulanır (m.560). Dava şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinde açılabilir (m.561).
Özet
- Yönetim kurulu bir veya daha fazla kişiden oluşur; üyelerin pay sahibi olması gerekmez, tam ehliyetli olmaları şarttır (TTK m.359).
- Görev süresi en çok üç yıldır; haklı sebep varsa üye gündemde madde olmasa bile her zaman görevden alınabilir (m.362, 364).
- Temsil kural olarak çift imzayla yönetim kuruluna aittir; en az bir üye temsil yetkisine sahip olmalıdır (m.370).
- İşletme konusu dışındaki işlemler de şirketi bağlar; üçüncü kişinin kötüniyeti ispat edilmelidir (m.371/2).
- Toplantı nisabı üye tam sayısının çoğunluğu, karar nisabı hazır bulunanların çoğunluğudur; eşitlik ikinci toplantıda da sürerse öneri reddedilmiş sayılır (m.390).
- Şirketle işlem, borçlanma, rekabet ve müzakereye katılma yasakları vardır (m.393–396).
- Sorumluluk kusura dayanır; farklılaştırılmış teselsül uygulanır (m.553, 557).
- Zamanaşımı öğrenmeden 2 yıl, her hâlde fiilden 5 yıldır; ibraya katılmayan pay sahibinin davası ibradan itibaren 6 ayda düşer (m.558, 560).