Kooperatifler

Kooperatif, TTK m.124/1’de ticaret şirketleri arasında sayılmakla birlikte ayrı bir kanunla, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ile düzenlenmiştir. Kâr elde edip ortaklara dağıtmaktan çok, ortakların ekonomik ihtiyaçlarını karşılıklı yardım ve dayanışmayla karşılamayı amaçlar. Değişir ortaklı ve değişir sermayeli yapısı, “her ortağa bir oy” ilkesi ve ortaklığa giriş çıkış serbestisi onu sermaye şirketlerinden ayırır. Kanunda hüküm bulunmayan konularda TTK’nın anonim şirket hükümleri uygulanır (Koop. K. m.98).

Tanım ve temel nitelikler

Tanımdan çıkan unsurlar: tüzel kişilik, ortakların belirli ekonomik menfaatlerinin karşılanması amacı, karşılıklı yardım ve dayanışma yöntemi, gerçek ve tüzel kişilerce kurulma, değişir ortak ve değişir sermaye. Sermaye miktarı sınırlandırılarak kooperatif kurulamaz; “kooperatif” adını yalnız bu Kanuna göre kurulmuş kuruluşlar kullanabilir (m.2/3). Kooperatif unvanlarında kamu kurum ve kuruluşlarının isimlerine yer verilemez (m.2/4).

Kooperatif hukukunun başlıca ilkeleri şöyle özetlenebilir:

• Kapı açıklığı: Ortaklığa girme ve çıkma kural olarak serbesttir; çıkışı tamamen yasaklayan bağlamalar hükümsüzdür.
• Demokratik yönetim: Genel kurulda her ortağın yalnız bir oyu vardır (m.48/1).
• Eşitlik: Ortaklar Kanunun kabul ettiği esaslar dahilinde hak ve yükümlülüklerde eşittir (m.23).
• Ortaklarla işlem: Gelir gider farkı, ortakların sermaye paylarına göre değil kural olarak kooperatifle yaptıkları işlemler oranında dağıtılır (m.38/2).

Kuruluş

İlgili Bakanlık; faaliyet konularına göre kooperatifleri sınıflandırma, çalışma bölgeleri oluşturma ve asgari ortak sayısından az olmamak üzere ortak sayısını ve kuruluş şartlarını belirlemeye yetkilidir (m.2/1). Yapı kooperatiflerinde anasözleşmede ortaklara taşınmaz temlik edileceğine dair taahhütler başka bir resmî şekil aranmaksızın geçerlidir (m.2/2).

Anasözleşme Bakanlığa verilir; Bakanlık kuruluşa izin verirse kooperatif merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve ilan olunur. Bakanlık, anasözleşmenin Kanunun ihtiyari hükümlerinden ayrıldığı gerekçesiyle izin vermekten kaçınamaz; anasözleşme değişiklikleri de kuruluştaki usule bağlıdır (m.3). Kooperatif ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır; tescilden önce kooperatif adına işlem yapanlar şahsen ve zincirleme (müteselsilen) sorumludur (m.7).

Ortaklık sıfatının kazanılması ve kaybedilmesi

Ortaklığa giriş

Gerçek kişilerin ortak olabilmesi için medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olmaları gerekir. Ortak olmak isteyen, anasözleşmeyi bütün hak ve ödevleriyle kabul ettiğini belirten bir yazıyla yönetim kuruluna başvurur; yönetim kurulu başvuruyu bir ay içinde sonuçlandırıp başvurana tebliğ eder. Kooperatif ortaklarına şahsi sorumluluk veya ek ödeme yüklüyorsa bu yükümlerin yazılı olarak kabul edilmesi gerekir (m.8/1). Kamu ve özel hukuk tüzel kişileri de ortak olabilir (m.9). Yapı kooperatiflerinde konut, işyeri ve ortak sayısını genel kurul belirler (m.8/3). Ortaklık devredilebilir; devralan ortaklık niteliklerini taşıyorsa yönetim kurulu onu ortaklığa kabul eder (m.14/3).

Çıkma

Her ortağın kooperatiften çıkma hakkı vardır. Çıkış kooperatifin varlığını tehlikeye düşürüyorsa anasözleşmeye hakkaniyete uygun bir tazminat hükmü konabilir (m.10).

Çıkış ancak bir hesap yılı sonu için ve en az altı ay önceden haber verilerek yapılır; anasözleşme daha kısa süre ve hesap yılı içinde çıkışa izin verebilir (m.12). Yönetim kurulu usulüne uygun çıkış istemini kabul etmezse ortak çıkma iradesini noter aracılığıyla bildirir ve çıkış bildirim tarihinden itibaren gerçekleşir (m.13). Ortağın ölümüyle ortaklık sona erer; anasözleşmede gösterilen şartlarla mirasçıların ortak olarak kalması sağlanabilir (m.14).

Çıkarma

Çıkarma sebepleri anasözleşmede açıkça gösterilir; gösterilmeyen sebeplerle çıkarma yapılamaz. Çıkarmaya kural olarak yönetim kurulunun teklifiyle genel kurul karar verir; anasözleşme yönetim kurulunu da yetkili kılabilir. Karar gerekçeli olarak tutanağa geçirilir ve onaylı örneği tebliğ için on gün içinde notere tevdi edilir. Ortak, tebliğden itibaren üç ay içinde itiraz davası açabilir; karar yönetim kurulunca verilmişse aynı sürede genel kurula da itiraz edebilir. Genel kurula itiraz edilirse yönetim kurulu kararına karşı dava açılamaz; genel kurulun vereceği karara karşı dava hakkı saklıdır. Çıkarma kararı kesinleşmedikçe yerine yeni ortak alınamaz (m.16).

Çıkan veya çıkarılan ortağın kooperatif varlığı üzerindeki hakları anasözleşmede gösterilir ve yedek akçeler hariç olmak üzere ayrıldığı yılın bilançosuna göre hesaplanır. Kooperatifin varlığını tehlikeye düşürecek ödemeler genel kurulca üç yılı aşmamak üzere geciktirilebilir. Bu alacaklar istenebilecekleri günden itibaren beş yıl içinde zamanaşımına uğrar. Ortağın sermayesinden veya mevduatından yoksun kalacağına dair şartlar hükümsüzdür (m.17).

Ortakların hak ve yükümlülükleri

Ortaklık payı

Kooperatife giren herkesten en az bir ortaklık payı alınır. Bir ortaklık payının değeri 100 Türk lirasıdır; ortaklar en çok 5.000 pay taahhüt edebilir, üst kuruluşa katılanlar en az 50 pay taahhüt eder. Pay değeri ilgili Bakanlıkça artırılabilir; sigortacılık yapacak kooperatiflerde en çok pay sınırı uygulanmaz (m.19). Her ortağın üyelik hakları ada yazılı ortaklık senedi ile temsil edilir (m.18).

Bilgi edinme ve genel kurula katılma

Yıllık faaliyet raporu, bilanço, gelir gider farkı hesapları ve denetçi raporları yıllık toplantıdan en az 15 gün önceden itibaren bir yıl süreyle merkezde, şubelerde ve elektronik ortamda KOOPBİS’te ortakların incelemesine açık tutulur. Ortakların bilgi edinme hakkı anasözleşme veya organ kararıyla kaldırılamaz veya sınırlandırılamaz (m.24). Üç ay önce ortak olmayanlar hariç her ortak genel kurula katılabilir; yapı kooperatiflerinde bu şart aranmaz (m.26).

Sorumluluk

Anasözleşmede aksine hüküm yoksa kooperatif alacaklılarına karşı yalnız malvarlığıyla sorumludur (m.28). Anasözleşme şu düzenlemeleri öngörebilir:

Sorumluluğu belirli bir zamana bırakan veya bazı ortak gruplarına yükleyen anasözleşme hükümleri geçersizdir (m.32). Ortakların şahsi sorumluluğunu ağırlaştıran veya ek ödeme getiren kararlar için bütün ortakların dörtte üçünün rızası gerekir; karara katılmayan ortaklar ilandan itibaren üç ay içinde çıktıklarını bildirirse karar onları bağlamaz ve bu çıkış ayrılma tazminatına bağlanamaz (m.52).

Gelir gider farkı ve yedek akçe

Anasözleşmede aksi yoksa ortaklarla yapılan işlemlerden doğan bir yıllık hasılat gelir gider farkı olarak yedek akçelere eklenir; dağıtım öngörülmüşse ortakların işlemleri oranında yapılır (m.38/1–2). Gelir gider farkının en az yüzde onu yedek akçeye ayrılmadıkça dağıtım yapılamaz ve yedek akçelerin ortaklara dağıtılacağına dair hükümler geçersizdir (m.39).

Organlar

Genel kurul

Genel kurul, bütün ortakları temsil eden en yetkili organdır. Anasözleşmeyi değiştirmek, yönetim kurulu ve denetçileri seçmek, bilanço ve gelir gider farkının bölüşülmesi hakkında karar vermek, yönetim kurulu ve denetçileri ibra etmek ile taşınmaz alım satımında usul ve fiyatları ve yapı kooperatiflerinde ortak ve konut sayısını belirlemek devredilemez yetkileridir (m.42).

Olağan toplantı her hesap devresi sonundan itibaren altı ay içinde ve en az yılda bir kez yapılır. Toplantı tarihi, yeri ve gündemi en az 15 gün önce ilgili Bakanlığa ve mülki idare amirliğine bildirilir. Yapı kooperatiflerinde ortakların en az dörtte birinin hazır bulunması şarttır (m.45). Dört ortaktan az olmamak üzere ortakların en az onda birinin isteğiyle genel kurul toplantıya çağrılır; yönetim kurulu on gün içinde çağırmazsa Bakanlık çağırabilir veya istek sahipleri mahkemeden izin alabilir (m.44).

Genel kurulda her ortağın yalnız bir oyu vardır (m.48/1). Anasözleşmede izin varsa ortak, yazılı izinle oyunu yalnız başka bir ortağa kullandırabilir ve bir ortak birden fazla ortağı temsil edemez; ortak sayısı 1.000’in üstündeki kooperatiflerde bir ortağın en çok dokuz ortağı temsil edebileceği öngörülebilir (m.49). Kooperatif işlerine katılmış olanlar yönetim kurulunun ibrasına ilişkin oylamaya katılamaz (m.50).

Kararlar kural olarak oyların yarıdan bir fazlasıyla alınır; kooperatifin dağılması, başka bir kooperatifle birleşmesi ve anasözleşme değişikliği kararlarında fiilen kullanılan oyların üçte iki çoğunluğu gerekir (m.51). Kanuna, anasözleşmeye ve iyiniyet esaslarına aykırı genel kurul kararlarına karşı toplantıyı izleyen günden itibaren bir ay içinde dava açılabilir (m.53).

Yönetim kurulu ve denetim

Yönetim kurulu en az üç üyeden oluşur; üyelerin ve yedeklerin kooperatif ortağı olması şarttır (m.55/2). Üyelerde Türk vatandaşı olma, amacı ve esas faaliyet konusu aynı olan başka bir kooperatifin yönetim kurulu üyesi olmama ve belirli suçlardan mahkûm olmama şartları aranır (m.56). Üyeler en çok dört yıl için seçilir (m.57). Yönetim kurulu üyeleri kusurlarından doğan zararlardan sorumludur; kooperatifin para ve malları üzerinde işledikleri suçlardan dolayı kamu görevlisi gibi cezalandırılırlar (m.62). Denetim için genel kurul en fazla dört yıl için en az bir denetçi seçer (m.65).

Dağılma ve tasfiye

Kooperatif; anasözleşme gereğince, genel kurul kararıyla, iflasın açılmasıyla, başka bir kooperatifle birleşme veya devralınma yoluyla, kanunda öngörülen diğer hâllerde Bakanlığın mahkemeden alacağı kararla, üç yıl olağan genel kurul yapmaması hâlinde ve amacına ulaşma imkânının bulunmadığının Bakanlıkça tespiti üzerine mahkeme kararıyla dağılır. Yapı kooperatifleri işlerin tamamlanıp bağımsız bölümlerin ortaklar adına tescil edilmesiyle amacına ulaşmış sayılır ve dağılır (m.81). Tasfiye sonunda borçlar ödenip pay bedelleri geri verildikten sonra kalan mallar ancak anasözleşmede öngörülmüşse ortaklara paylaştırılır; aksi hâlde Türkiye Milli Kooperatifler Birliğine bırakılır (m.83).

Kooperatifler Kanunu’nda düzenlenen konulardan doğan davalar, taraflar tacir olsun olmasın ticari dava sayılır ve basit yargılama usulüne tabidir (m.99).

Özet

• Kooperatif değişir ortaklı, değişir sermayeli, tüzel kişiliğe sahip bir ortaklıktır; sermaye miktarı sınırlandırılarak kurulamaz (Koop. K. m.1–2).
• En az 7 ortakla, sicil müdürlüğünde yetkili personel huzurunda imzalanan anasözleşmeyle ve Bakanlık izniyle kurulur; tüzel kişilik tescille doğar.
• Çıkma hakkı en çok 5 yıl sınırlandırılabilir; çıkış hesap yılı sonu için 6 ay önceden bildirilir.
• Çıkarma sebepleri anasözleşmede açıkça gösterilir; itiraz davası tebliğden itibaren 3 aydır.
• Pay değeri 100 TL, bir ortak en çok 5.000 pay taahhüt edebilir; kural olarak yalnız kooperatif malvarlığı sorumludur.
• Her ortağın bir oyu vardır; anasözleşme değişikliği, dağılma ve birleşme kullanılan oyların 2/3’ünü gerektirir.
• Genel kurul kararlarına karşı dava süresi bir aydır; yönetim kurulu en az 3 ortaktan, en çok 4 yıl için seçilir.
• Üç yıl olağan genel kurulunu yapmayan kooperatif dağılır; kooperatif davaları ticari dava sayılır.