Birleşme, bölünme ve tür değiştirme, şirketlerin tasfiye edilmeden yapılarını değiştirmelerini sağlayan işlemlerdir. TTK bu işlemleri bütün ticaret şirketleri için ortak bir sistemle m.134–194’te düzenler. Sistemin üç temel amacı vardır: malvarlığının tasfiyesiz ve bir bütün hâlinde geçmesi, ortakların paylarının ve haklarının korunması (süreklilik ilkesi) ve alacaklılarla çalışanların korunması. Diğer kanunların bu maddelere aykırı olmayan hükümleri saklıdır (m.134/2).
Kavramlar
TTK m.135, bu bölümün uygulanmasında kullanılan terimleri tanımlar. “Şirket” ticaret şirketlerini; “ortak” anonim şirketin pay sahiplerini, limited şirket, şahıs şirketleri ve kooperatiflerin ortaklarını; “genel kurul” şahıs şirketlerinde ortaklar kurulunu; “yönetim organı” anonim şirket ve kooperatifte yönetim kurulunu, limited şirkette müdürleri, şahıs şirketlerinde yöneticiyi ifade eder. Küçük ve orta ölçekli şirketlerin belirlenmesinde m.1522 ve 1523’teki ölçütler uygulanır (m.135/2).
Birleşme
Türleri ve sonuçları
Şirketler iki yolla birleşebilir (m.136/1):
- Devralma şeklinde birleşme: Bir şirket diğerini devralır.
- Yeni kuruluş şeklinde birleşme: Şirketler yeni bir şirket içinde bir araya gelir.
Kabul eden şirket devralan, katılan şirket devrolunan diye adlandırılır (m.136/2). Birleşme, devrolunan şirketin malvarlığı karşılığında, bir değişim oranına göre devralan şirketin paylarının devrolunan şirket ortaklarınca kendiliğinden iktisap edilmesiyle gerçekleşir (m.136/3).
Geçerli birleşmeler
Her şirket her şirketle birleşemez. TTK m.137 izin verilen kombinasyonları sayar:
| Birleşen | Birleşebileceği şirketler | Şart |
|---|---|---|
| Sermaye şirketi | Sermaye şirketi, kooperatif | Şartsız |
| Sermaye şirketi | Kollektif ve komandit şirket | Sermaye şirketinin devralan olması |
| Şahıs şirketi | Şahıs şirketi | Şartsız |
| Şahıs şirketi | Sermaye şirketi, kooperatif | Şahıs şirketinin devrolunan olması |
| Kooperatif | Kooperatif, sermaye şirketi | Şartsız |
| Kooperatif | Şahıs şirketi | Kooperatifin devralan olması |
Kural şudur: sermaye şirketi ile kooperatif, şahıs şirketiyle birleşmede daima devralan taraftadır; şahıs şirketi sermaye şirketi veya kooperatif tarafından ancak devralınabilir. Tasfiye hâlindeki bir şirket, malvarlığının dağıtılmasına başlanmamışsa ve devrolunan olmak şartıyla birleşmeye katılabilir (m.138). Sermayesiyle kanuni yedek akçeleri toplamının yarısı zararla kaybolmuş veya borca batık bir şirket, bu açığı karşılayabilecek tutarda serbestçe tasarruf edilebilen özvarlığa sahip bir şirketle birleşebilir (m.139).
Ortakların korunması
Devrolunan şirketin ortakları, mevcut payları ve hakları karşılığında devralan şirkette eşdeğer pay ve haklar isteme hakkına sahiptir; hesaplamada malvarlığı değeri, oy hakları ve diğer önemli hususlar dikkate alınır (m.140/1). Değişim oranında, tahsis edilen payların gerçek değerinin onda birini aşmamak üzere bir denkleştirme ödemesi öngörülebilir (m.140/2). İmtiyazlar ve intifa senetleri için eşdeğer haklar tanınır (m.140/4–5).
Birleşme sözleşmesi ortaklara pay iktisabı ile gerçek değere denk ayrılma akçesi arasında seçim hakkı tanıyabilir veya yalnız ayrılma akçesi öngörebilir (m.141). Ayrılma akçesi öngören birleşme sözleşmesi, devreden şirket sermaye şirketiyse şirkette mevcut oy haklarının, şahıs şirketiyse oy hakkını haiz ortaklarının yüzde doksanının olumlu oyuyla onaylanmalıdır (m.151/5).
Süreç
- Sermaye artırımı ve ara bilanço: Devralan şirket, devrolunan şirket ortaklarının haklarını karşılayacak ölçüde sermayesini artırır (m.142). Birleşme sözleşmesi tarihi ile bilanço günü arasında altı aydan fazla zaman geçmişse ara bilanço çıkarılır (m.144).
- Birleşme sözleşmesi: Yazılı yapılır; yönetim organlarınca imzalanır ve genel kurullarca onaylanır (m.145).
- Birleşme raporu: Yönetim organları birleşmenin amacı, değişim oranı, ayrılma akçesi, işçiler ve alacaklılar üzerindeki etkileri gibi konuları açıklayan bir rapor hazırlar. Bütün ortaklar onaylarsa küçük ve orta ölçekli şirketler bu rapordan vazgeçebilir (m.147).
- İnceleme hakkı: Genel kurul kararından önceki otuz gün içinde birleşme sözleşmesi, rapor ve son üç yılın finansal tabloları ortakların incelemesine sunulur; KOBİ’ler bütün ortakların onayıyla bundan da vazgeçebilir (m.149).
- Birleşme kararı: Nisaplar şirket türüne göre değişir (m.151).
- Tescil ve ilan: Birleşme tescille geçerlilik kazanır ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilir (m.152–154).
| Şirket türü | Birleşme kararı nisabı (m.151) |
|---|---|
| Anonim ve sermayesi paylara bölünmüş komandit | Esas veya çıkarılmış sermayenin çoğunluğunun temsili şartıyla mevcut oyların dörtte üçü |
| Limited | Sermayenin en az dörtte üçüne sahip olmaları şartıyla bütün ortakların dörtte üçü |
| Kooperatif | Verilen oyların üçte ikisi; ek yükümlülük veya sınırsız sorumluluk varsa kayıtlı bütün ortakların dörtte üçü |
| Kollektif ve komandit | Oybirliği; şirket sözleşmesi bütün ortakların dörtte üçünü öngörebilir |
Bu geçiş bir külli halefiyettir: her bir malvarlığı unsuru için ayrı devir işlemi yapılmasına gerek yoktur. Devrolunan şirketin ortakları devralan şirketin ortağı olur (m.153/2). Rekabet Kanunu hükümleri saklıdır (m.153/3).
Kolaylaştırılmış birleşme
Devralan sermaye şirketi devrolunanın oy hakkı veren bütün paylarına sahipse ya da bir şirket, gerçek kişi veya bağlı kişi grubu birleşen sermaye şirketlerinin oy hakkı veren bütün paylarına sahipse kolaylaştırılmış usul uygulanır (m.155/1). Bu durumda birleşme raporu düzenlenmez, inceleme hakkı sağlanmaz ve birleşme sözleşmesi genel kurulun onayına sunulmayabilir (m.156/1). Devralan, oy hakkı veren payların tamamına değil en az yüzde doksanına sahipse azlığa pay yanında gerçek değere denk nakdî karşılık önerilmesi ve ortaklara ek ödeme veya kişisel sorumluluk doğmaması şartıyla kolaylaştırılmış usul uygulanabilir (m.155/2).
Alacaklıların ve çalışanların korunması
Birleşen şirketlerin alacaklıları, birleşmenin hukuken geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde istemde bulunurlarsa devralan şirket alacaklarını teminat altına alır. Şirketler alacaklılara haklarını Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yedişer gün arayla üç defa yapacakları ilanla ve internet sitesinde bildirir (m.157/1–2). Görüldüğü gibi birleşmede alacaklı koruması birleşmeden sonra işler.
Devrolunan şirketin borçlarından önceden sorumlu olan ortakların (örneğin kollektif ortakların) sorumluluğu devam eder; bu istemler birleşme kararının ilanından itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (m.158/1–2). İş ilişkileri m.178 uyarınca devralana geçer (m.158/4).
Bölünme
Bir şirket tam veya kısmi bölünebilir (m.159/1):
- Tam bölünmede şirketin bütün malvarlığı bölümlere ayrılıp diğer şirketlere devredilir; bölünen şirketin ortakları devralan şirketlerin paylarını edinir; bölünen şirket sona erer ve sicilden silinir.
- Kısmi bölünmede malvarlığının bir veya birden fazla bölümü diğer şirketlere devredilir. Karşılığında ya bölünen şirketin ortakları devralan şirketlerin paylarını edinir ya da bölünen şirket bu payları edinerek yavru şirketini oluşturur.
Bölünmeye yalnız sermaye şirketleri ve kooperatifler katılabilir; bunlar sermaye şirketlerine ve kooperatiflere bölünebilir (m.160). Şahıs şirketleri bölünemez.
Var olan şirketlere devirde yönetim organlarınca bölünme sözleşmesi yapılır; yeni kurulacak şirketlere devirde ise yönetim organı bir bölünme planı düzenler. Her ikisi de yazılıdır ve genel kurulca onaylanır (m.166). Onama kararı m.151’deki nisaplarla alınır; ortakların paylarındaki oranın korunmadığı (asimetrik) bölünmede devreden şirkette oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanı aranır (m.173).
Bölünmede alacaklılar önceden korunur: alacaklılar yedişer gün arayla üç defa yapılacak ilanla çağrılır ve şirketler ilanlardan itibaren üç ay içinde istemde bulunan alacaklıların alacaklarını teminat altına almak zorundadır (m.174–175). Yönetim organları genel kurula bölünme sözleşmesini veya planını ancak teminat sağlandıktan sonra sunar (m.173/1). Borç kendisine tahsis edilen şirket ödemezse bölünmeye katılan diğer şirketler ikinci derecede ve müteselsilen sorumludur (m.176).
Tür değiştirme
Tür değiştirmede tüzel kişilik sona ermez ve yeni bir şirket kurulmaz; malvarlığı devri de söz konusu değildir. Geçerli tür değiştirmeler şunlardır (m.181): sermaye şirketi başka türde bir sermaye şirketine veya kooperatife; kollektif şirket sermaye şirketine, kooperatife veya komandit şirkete; komandit şirket sermaye şirketine, kooperatife veya kollektif şirkete; kooperatif bir sermaye şirketine dönüşebilir. Sermaye şirketinin bir şahıs şirketine dönüşmesi öngörülmemiştir.
Kollektif şirkete komanditer girmesi veya bir ortağın komanditer olmasıyla kollektif şirket komandit şirkete; bütün komanditerlerin çıkması veya komandite olmasıyla komandit şirket kollektif şirkete dönüşür. Bu dönüşümlere m.180–190’daki usul uygulanmaz (m.182).
Tür değiştirmede ortakların payları ve hakları korunur (m.183). Yeni türün kuruluş hükümleri uygulanır (m.184). Yönetim organı bir tür değiştirme planı ve raporu hazırlar; bunlar ortakların incelemesine sunulur (m.185–188). Karar nisapları m.189’da düzenlenmiştir: anonim şirkette esas veya çıkarılmış sermayenin üçte ikisinin temsili şartıyla mevcut oyların üçte ikisi, limited şirkette sermayenin dörtte üçüne sahip ortakların dörtte üçü, sermaye şirketinin kooperatife dönüşmesinde bütün ortakların onayı, kollektif ve komandit şirkette oybirliği (sözleşme bütün ortakların üçte ikisini öngörebilir) aranır. Tür değiştirme tescil ile hukuki geçerlilik kazanır (m.189/2).
Ortak koruma araçları
- Denkleştirme davası: Payların ve hakların gereği gibi korunmadığı veya ayrılma karşılığının uygun belirlenmediği hâllerde her ortak, kararın ilanından itibaren iki ay içinde uygun bir denkleştirme akçesi belirlenmesini isteyebilir. Bu davada m.140/2’deki onda bir sınırı uygulanmaz; dava işlemin geçerliliğini etkilemez (m.191).
- İptal davası: m.134–190’ın ihlali hâlinde karara olumlu oy vermeyen ve bunu tutanağa geçirten ortaklar, kararın ilanından itibaren iki ay içinde iptal davası açabilir. Mahkeme önce eksikliğin giderilmesi için süre verir; giderilmezse kararı iptal eder (m.192).
- Sorumluluk: İşlemlere katılan herkes kusurlarıyla verdikleri zarardan sorumludur (m.193).
Özet
- Birleşme devralma veya yeni kuruluş yoluyla olur; devrolunan şirket tasfiyesiz sona erer ve malvarlığı bir bütün hâlinde geçer (TTK m.136).
- Sermaye şirketi ve kooperatif, şahıs şirketiyle birleşmede daima devralandır; tasfiye hâlindeki şirket yalnız devrolunan olabilir.
- Denkleştirme ödemesi payların gerçek değerinin onda birini aşamaz; ayrılma akçesi öngören sözleşme için %90 oy aranır.
- Birleşme tescille geçerlilik kazanır; alacaklılar birleşmeden sonra üç ay içinde teminat isteyebilir.
- %100 hâkimiyette kolaylaştırılmış birleşmede rapor, inceleme ve genel kurul onayı aranmayabilir.
- Bölünme yalnız sermaye şirketleri ve kooperatifler için mümkündür; tam veya kısmi olur; alacaklılar bölünmeden önce korunur.
- Tür değiştirmede şirket eskisinin devamıdır; sermaye şirketi şahıs şirketine dönüşemez.
- Denkleştirme ve iptal davaları kararın ilanından itibaren iki ay içinde açılır.