Kollektif ve Komandit Şirket

Kollektif ve komandit şirket, TTK’nın şahıs şirketleri olarak nitelendirdiği iki türdür (TTK m.124/2). Her ikisinde de en az bir ortak şirket borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur; bu nedenle ortakların kişiliği, güven ilişkisi ve ortaklar arasındaki eşitlik ön plandadır. Komandit şirket, kollektif şirketin üzerine kurulmuş bir türdür: kollektif şirket hükümleri, özel hükümler saklı kalmak üzere komandit şirkete de uygulanır. Sınavlarda özellikle sorumluluğun derecesi, oy hakkı ve komanditerin sınırsız sorumlu hâle geldiği durumlar sorulur.

Kollektif şirket

Tanım ve unsurlar

Tanımdan dört unsur çıkar: ticari işletme işletme amacı, ticaret unvanı, ortakların gerçek kişi olması ve bütün ortakların sınırsız sorumluluğu. Tüzel kişiler kollektif şirkete ortak olamaz.

Kuruluş

Şirket sözleşmesi yazılı şekle tabidir; ayrıca imzaların noterce onaylanması veya sözleşmenin ticaret sicili müdürü ya da yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır (TTK m.212). Sözleşmede ortakların kimlik ve yerleşim yerleri, şirketin kollektif olduğu, unvan ve merkez, işletme konusu, her ortağın sermaye taahhüdü (ayni sermayenin ve kişisel emeğin değeri dahil) ile temsile yetkili kişiler ve tek başına mı birlikte mi imza atacakları zorunlu olarak yer alır (m.213/1).

Sözleşmesi kanuni şekilde yapılmamış veya zorunlu kayıtları eksik ya da geçersiz olan kollektif şirket adi şirket hükmündedir (m.214/1). Kurucular sözleşmenin onaylı suretini onay tarihinden itibaren on beş gün içinde merkezin bulunduğu yer ticaret siciline vererek tescil istemek zorundadır (m.215/1). Tescil yapılmadan şirket adına işlere başlanırsa ortaklar giriştikleri işlerden üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur (m.216/1). Şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır (m.232/1).

Ortaklar arasındaki ilişkiler

Ortakların iç ilişkisinde sözleşme serbestisi geçerlidir (m.217). Sözleşmede aksi yoksa şu kurallar uygulanır:

Yönetim: Ortaklardan her biri ayrı ayrı şirketi yönetme hakkını ve görevini haizdir; şirket sözleşmesiyle veya ortakların çoğunluğunun kararıyla yönetim bir, birkaç veya bütün ortaklara verilebilir (m.218/1).
Görevden alma: Yönetim şirket sözleşmesiyle verilmişse yönetici ortağın yetkisi diğer ortaklarca sınırlandırılamaz ve kendisi görevden alınamaz; ancak haklı sebeple, bir ortağın istemi üzerine mahkeme kararıyla sınırlandırılabilir veya geri alınabilir (m.219). Sonradan alınan kararla verilmişse ortakların çoğunluğunun kararıyla görevden alınabilir (m.220).
Denetim: Yönetim hakkı olmayan ortak da şirket işleri hakkında bilgi edinebilir, defter ve belgeleri inceleyebilir; aksine sözleşme geçersizdir (m.225).
Oy hakkı ve karar: Her ortak bir oy hakkını haizdir ve buna aykırı sözleşme geçersizdir. Sözleşme değişikliği oybirliğiyle, diğer kararlar aksi öngörülmemişse ortakların çoğunluğuyla alınır; “çoğunluk”, ortakların salt çoğunluğudur (m.226).
Zarar: Oybirliği ile karar alınmadıkça hiçbir ortak sermayesinden eksilen kısmı tamamlamaya zorlanamaz (m.229/1).

Rekabet yasağı

Bir ortak, şirketin yaptığı ticari işler türünden bir işi diğer ortakların izni olmadan kendi veya başkası hesabına yapamaz; aynı tür işlerle uğraşan bir şirkete sorumluluğu sınırsız ortak olarak giremez (m.230/1). Aykırılıkta şirket; tazminat isteme, işi şirket adına yapılmış sayma veya üçüncü kişi hesabına yapılan işlerden doğan menfaatlerin şirkete bırakılmasını isteme seçeneklerinden birini kullanır. Seçime diğer ortaklar çoğunlukla karar verir; hak öğrenmeden itibaren üç ay, her hâlde işlemden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar (m.231).

Üçüncü kişilerle ilişkiler: temsil ve sorumluluk

Temsile yetkili kişi, işletme konusuna giren her türlü işi şirket adına yapabilir; yetkiyi sınırlayan şartlar iyiniyetli üçüncü kişilere ileri sürülemez. Tescil ve ilan edilmiş birlikte imza şartı ise üçüncü kişilere karşı da geçerlidir (m.233). Ortağın şirket görevini yerine getirirken işlediği haksız fiillerden şirket de doğrudan sorumludur (m.234/2).

Ortakların sorumluluğu sınırsız ve müteselsil, fakat ikinci derecededir. Şirket borçlarından birinci derecede şirket sorumludur. Ortak veya ortakla birlikte şirket aleyhine dava açılabilmesi ve takip yapılabilmesi için şirkete karşı yapılan icra takibinin semeresiz kalması ya da şirketin herhangi bir sebeple sona ermiş olması gerekir (m.237/1). Bu kural ortakların kişisel mallarına ihtiyati haciz konulmasına engel değildir (m.237/2). Yalnız şirket aleyhine alınmış mahkeme kararı da aynı şartlar gerçekleşmedikçe ortaklar hakkında icra edilemez (m.238/1). Sorumluluğu sınırlayan sözleşme şartları üçüncü kişiler hakkında geçerli olmaz (m.236/3).

Şirket alacaklılarının ortaklara karşı istemleri, ortağın ayrılmasının, şirketin sona erdiğinin veya iflasının Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yayımlanmasından itibaren üç yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar; niteliği gereği daha kısa zamanaşımına bağlı alacaklarda o süre uygulanır (m.264/1).

Sona erme, çıkma ve çıkarma

Kollektif şirket; TBK’da adi şirket için öngörülen sona erme sebeplerine ek olarak şirketin iflası (konkordato ile sonuçlansa bile), sermayenin tamamının veya üçte ikisinin kaybedilmesine rağmen tamamlama ya da kalanla yetinme kararı alınmaması, başka bir şirketle birleşme, tescil yapılmaması üzerine bir ortağın istemiyle mahkemece fesih ve bir ortağın iflası hâllerinde sona erer (m.243/1). Ortağın iflasında müflis ortak şirketten çıkarılabilir ve şirket diğer ortaklar arasında devam eder (m.254).

Haklı sebep, şirketin kuruluşuna yol açan sebeplerin işletme konusunun elde edilmesini imkânsız kılacak veya güçleştirecek şekilde ortadan kalkmasıdır. Yönetimde veya hesaplarda şirkete ihanet, asli görevleri yerine getirmeme, unvanı veya şirket mallarını kişisel çıkarı için kötüye kullanma ve sürekli hastalık gibi sebeplerle işleri görme yeteneğinin kaybı örnek olarak sayılmıştır. İhanet, görevi ihmal ve kötüye kullanma sebeplerinin kendisinde gerçekleştiği ortağın fesih davası açma hakkı yoktur (m.245).

Ortağın kendisinden kaynaklanan bir fesih sebebi varsa diğer ortakların tümü, o ortağın çıkarılmasına ve şirketin devamına karar verebilir; sözleşme çoğunlukla karar alınmasını öngörebilir. Çıkarılan ortak kararın noter aracılığıyla tebliğinden itibaren üç aylık hak düşürücü süre içinde iptal davası açabilir (m.255). İki kişilik kollektif şirkette, ortaklardan birinin çıkarılmasını gerektiren haklı sebep varsa mahkeme, diğer ortağın istemiyle tasfiyeye karar vermeksizin işletmenin bütün aktif ve pasifiyle davacı ortağa bırakılmasına karar verebilir (m.257).

Çıkan veya çıkarılan ortağın payı, aksine hüküm yoksa çıkma veya çıkarma tarihindeki, uyuşmazlıkta karar tarihine en yakın tarihteki şirket varlığına göre hesaplanır ve ancak nakden ödenir (m.260–261).

Komandit şirket

Tanım ve ortak türleri

Komandit şirkette şirket alacaklılarına karşı bir veya birkaç ortağın sorumluluğu sınırsız, diğerlerinin sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlıdır (m.304/1). Kuruluş, şekil ve tescil bakımından kollektif şirket hükümleri uygulanır (m.305). Sözleşmeye ayrıca komanditerlerin adları ve koydukları sermayenin cins ve miktarı yazılarak tescil ve ilan edilir; komanditer kişisel emeğini ve ticari itibarını sermaye olarak koyamaz (m.307).

Yönetim, oy ve denetim

İster komandite ister komanditer olsun her ortağın bir oy hakkı vardır; aykırı düzenleme geçersizdir (m.309/1). Şirketi komanditeler yönetir. Komanditerler olağan işlere itiraz edemez; fakat olağanüstü işlemlerde, sözleşme değişikliği, tür değiştirme, birleşme, bölünme gibi yapısal değişikliklerde ve ortak alınması, çıkarılması ve pay devri gibi temel işlemlerde oy hakkına sahiptir (m.309/3). Her komanditer yıl sonunda envanter, bilanço ve diğer finansal tabloları inceleyebilir; buna aykırı sözleşme hükmü geçersizdir (m.310).

Şirketi kural olarak komanditeler temsil eder. Komanditer, ortak sıfatıyla temsile yetkili olamaz; sözleşmede aksine hüküm yoksa ticari mümessil, ticari vekil veya seyyar tacir memuru olarak atanabilir (m.318).

Komanditerin sorumluluğu ve istisnalar

Komanditerin sorumluluğu, koyduğu veya taahhüt ettiği sermaye miktarını aşamaz (m.319). Komanditer, taahhüt ettiği sermayenin henüz ödemediği kısmı kadar şirket alacaklılarına karşı sorumludur; bu da ancak şirket sona ermiş veya şirket aleyhine takip semeresiz kalmışsa ileri sürülebilir (m.322/1). Sermayesini doğrudan veya kâr payı adı altında geri alan komanditer, aldığı tutar kadar yeniden sorumlu olur (m.323).

Durum	Sonuç	Madde
Adı ticaret unvanında yer alan komanditer	Üçüncü kişilere karşı komandite gibi sorumlu	TTK m.320
Tacir yardımcısı sıfatını açıklamadan şirket adına işlem yapan	İyiniyetli üçüncü kişilere karşı komandite gibi sorumlu	TTK m.321/1
Tescilden önce yapılan işlemler	Sınırlı sorumluluğun bilindiğini ispat edemezse komandite gibi sorumlu	TTK m.321/2
Sermayesine fazla değer biçilmesi	Gerçek değerle fark tutarınca sorumlu	TTK m.321/3
Şirkete girişinden önce doğan borçlar	Taahhüt ettiği sermaye tutarınca sorumlu	TTK m.321/4

Öğüt vermek, görüş açıklamak, denetim haklarını kullanmak, kanunda yazılı hâllerde yöneticilerin atanmasına ve görevden alınmasına katılmak ve ikinci derecedeki görevlerde çalışmak komanditerin sınırlı sorumluluğunu etkilemez (m.321/5).

Pay devri ve sona erme

Komanditer payını başkasına devredebilir; ancak diğer ortaklar devre onay vermemişse Kanun, TBK m.632 hükmünün uygulanacağını belirtir (m.315). Ölen komanditerin yerine mirasçıları geçer (m.316). Sona erme, tasfiye, çıkma ve çıkarma bakımından kollektif şirkete ilişkin m.243–303 komandit şirkette de uygulanır (m.328).