Anonim şirket, sermayesi paylara bölünmüş ve borçlarından yalnız malvarlığıyla sorumlu olan bir sermaye şirketidir. 6102 sayılı TTK, eski Kanundaki ani ve tedrici kuruluş ayrımını kaldırmış; tek kişiyle kuruluşa izin vermiş ve kuruluşu tek bir kurucu işleme bağlamıştır. Kuruluş aşamasındaki sermaye kuralları, alacaklıların korunması amacına hizmet eder ve sınavlarda ayrıntılı biçimde sorulur.
Tanım ve temel nitelikler
Tanımın unsurları: belirli sermaye, sermayenin paylara bölünmesi, şirketin borçlarından yalnız malvarlığıyla sorumlu olması ve pay sahibinin yalnız taahhüt ettiği payla ve yalnız şirkete karşı sorumlu olması. Anonim şirket, kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konu için kurulabilir (m.331). Ticari işletme işletmek tanımın unsuru değildir.
En az sermaye
Kanun metnine göre esas sermaye sisteminde en az sermaye ellibin Türk lirası, kayıtlı sermaye sistemini kabul eden halka açık olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi yüzbin Türk lirasıdır; bu tutarlar Cumhurbaşkanınca artırılabilir (m.332/1). Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki resmî metnin dipnotuna göre 24/11/2023 tarihli ve 7887 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile bu tutarlar sırasıyla ikiyüzellibin ve beşyüzbin Türk lirasına yükseltilmiştir.
Bakanlık izni
Kural olarak anonim şirketin kuruluşu hiçbir makamın iznine bağlanamaz. Yalnız Bakanlığın (Kanundaki adıyla Gümrük ve Ticaret Bakanlığı) tebliğle belirleyip ilan ettiği faaliyet alanlarındaki şirketler Bakanlık izniyle kurulur; bunların esas sözleşme değişiklikleri de izne bağlıdır ve Bakanlık incelemesi yalnız emredici hükümlere aykırılık yönünden yapılabilir (m.333/1).
Kurucular ve kurucu işlem
Pay taahhüt edip esas sözleşmeyi imzalayan gerçek ve tüzel kişiler kurucudur. Bu işlemi üçüncü bir kişinin hesabına yapan kişi varsa, o kişi de kuruluştan doğan sorumluluk bakımından kurucu sayılır (m.337).
Tek pay sahipli anonim şirket hem kuruluşta hem sonradan payların tek kişide toplanmasıyla ortaya çıkabilir. Pay sahibi sayısı bire düşerse durum yedi gün içinde yönetim kuruluna yazılı bildirilir; yönetim kurulu da bildirimden itibaren yedi gün içinde şirketin tek pay sahipli olduğunu tescil ve ilan ettirir. Şirket, tek pay sahibi olacak şekilde kendi payını iktisap edemez (m.338/2–3).
Şirket, kurucuların kanuna uygun düzenlenmiş, sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ettikleri ve imzalarının noterce onaylandığı veya ticaret sicili müdürü ya da yardımcısı huzurunda imzaladıkları esas sözleşmede anonim şirket kurma iradelerini açıklamalarıyla kurulur (m.335/1). Ancak tüzel kişilik tescille doğar (m.355/1). Böylece “kurulma” ile “tüzel kişilik kazanma” iki ayrı andır.
Esas sözleşme, değerleme raporları ve ayın ile işletme devralınmasına ilişkin olanlar dahil kuruluşla ilgili sözleşmeler kuruluş belgeleridir; sicil dosyasına konur ve birer nüshası şirketçe beş yıl saklanır (m.336). Nakdî ödemenin yapıldığı ise ticaret siciline yöneltilen banka mektubuyla ispatlanır (m.345/1). Tescilden önce pay taahhüdünün devri şirkete karşı geçersizdir (m.352).
Esas sözleşme
Esas sözleşmenin yazılı yapılması ve bütün kurucuların imzalarının noterce onaylanması veya sözleşmenin ticaret sicili müdürü ya da yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır (m.339/1). Esas sözleşmeye yazılacak başlıca hususlar şunlardır (m.339/2): unvan ve merkez; esaslı noktaları belirtilmiş işletme konusu; sermaye, payların itibarî değeri ve ödeme şekli; pay senetlerinin nama veya hamiline yazılı olduğu, imtiyazlar ve devir sınırlamaları; ayni sermaye ve devralınacak işletme ve ayınlar; kurucular ve yönetim kurulu üyelerine sağlanacak menfaatler; yönetim kurulu üye sayısı ve imza yetkilileri; genel kurulun çağrı şekli ve oy hakları; varsa şirketin süresi; ilanların şekli; taahhüt edilen payların türleri ve miktarları; hesap dönemi. İlk yönetim kurulu üyeleri esas sözleşmeyle atanır (m.339/3).
Esas sözleşme, Kanunun anonim şirket hükümlerinden ancak Kanunda açıkça izin verilmişse sapabilir (m.340). Bu emredicilik ilkesi (statü sertliği), limited şirkette de benzer biçimde kabul edilmiştir (m.579).
Sermaye ve ödemeler
Ayni sermaye
Üzerinde sınırlı ayni hak, haciz ve tedbir bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devredilebilen, fikrî mülkiyet hakları ve sanal ortamlar dahil malvarlığı unsurları ayni sermaye olarak konabilir. Hizmet edimleri, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacaklar sermaye olamaz (m.342/1).
Konulan ayni sermayeye ve kuruluş sırasında devralınacak işletme ve ayınlara, şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişiler değer biçer. Rapora kurucular ve menfaat sahipleri itiraz edebilir; mahkemenin onayladığı bilirkişi kararı kesindir (m.343). Bilirkişi raporu ticaret sicili müdürlüğüne tevdi edilir (m.354/3).
Nakdî sermaye
Nakden taahhüt edilen payların itibarî değerlerinin en az yüzde yirmi beşi tescilden önce, kalanı tescili izleyen yirmi dört ay içinde ödenir; çıkarma primlerinin tamamı tescilden önce ödenir (m.344/1). Ödemeler, kurulmakta olan şirket adına bir bankada açılan özel hesaba yatırılır; banka bu tutarı ancak tüzel kişiliğin kazanıldığını bildiren sicil yazısı üzerine şirkete öder. Şirket noter onayı veya sicil huzurunda imza tarihinden itibaren üç ay içinde tüzel kişilik kazanamazsa bedeller sahiplerine geri verilir (m.345).
Paylar itibarî değerinin altında çıkarılamaz (başabaş altı ihraç yasağı); itibarî değerin üstünde (primli) çıkarma için esas sözleşmede hüküm veya genel kurul kararı gerekir (m.347).
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Kurucu sayısı | En az bir | TTK m.338/1 |
| Esas sözleşme şekli | Yazılı + noter onayı veya sicil huzurunda imza | TTK m.339/1 |
| Nakdî payların peşin kısmı | Tescilden önce en az %25; kalanı 24 ay içinde | TTK m.344/1 |
| Tüzel kişilik için süre | İmza/onaydan itibaren 3 ay; aksi hâlde paralar iade | TTK m.345/2 |
| Tescil ve ilan | Kuruluşu izleyen 30 gün içinde | TTK m.354/1 |
| Kuruluş öncesi taahhütlerin kabulü | Tescilden sonra 3 ay içinde | TTK m.355/2 |
| Kuruluşta fesih davası | Tescil ve ilandan itibaren 3 ay (hak düşürücü) | TTK m.353/4 |
| Kanuna karşı hile süresi | Tescilden itibaren 2 yıl; sermayenin 1/10’u | TTK m.356/1 |
Kurucu menfaatleri
Kuruluş sırasında harcanan emeğe karşılık kuruculara para veya bedelsiz pay senedi vermek gibi şirket sermayesini azaltabilecek bir menfaat tanınamaz. Dağıtılabilir kârdan kanuni yedek akçe ve pay sahipleri için yüzde beş kâr payı ayrıldıktan sonra kalanın en çok onda biri intifa senetleri bağlamında kuruculara ödenebilir (m.348/1).
Tescil, ilan ve tüzel kişilik
Esas sözleşme, izinle kurulan şirketlerde izin alınmasını, diğerlerinde kuruluşu izleyen otuz gün içinde merkezin bulunduğu yer ticaret siciline tescil edilir ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan olunur (m.354/1). Şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır (m.355/1).
Tescilden önce şirket adına işlem yapanlar bu işlemlerden şahsen ve müteselsilen sorumludur. Ancak işlemin ileride kurulacak şirket adına yapıldığı açıkça bildirilmiş ve şirket tescilden sonra üç ay içinde bu taahhüdü kabul etmişse yalnız şirket sorumlu olur (m.355/2). Şirketçe kabul edilmeyen kuruluş giderlerini kurucular karşılar; pay sahiplerine rücu edemezler (m.355/3).
Kuruluşta kanuna aykırılık: fesih davası
Anonim şirketin butlanına veya yokluğuna karar verilemez. Kuruluşta kanuna aykırı hareketle alacaklıların, pay sahiplerinin veya kamunun menfaatleri önemli şekilde tehlikeye düşmüş veya ihlal edilmişse yönetim kurulu, Bakanlık, ilgili alacaklı veya pay sahibinin istemiyle merkezin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesi şirketin feshine karar verir. Mahkeme eksikliklerin giderilmesi için süre verebilir; dava acele işlere ilişkin usule tabidir ve tescil ve ilandan itibaren üç aylık hak düşürücü süre içinde açılmalıdır (m.353).
Kanuna karşı hile (ayni sermaye hükümlerinin dolanılması)
Kurucuların ayni sermaye denetiminden kaçmak için şirketi önce nakdî sermayeyle kurup sonra kendi mallarını şirkete satmalarının önüne geçmek amacıyla m.356 özel bir koruma getirir. Şirketin tescilinden itibaren iki yıl içinde bir işletme veya aynın, sermayenin onda birini aşan bir bedelle devralınmasına veya kiralanmasına ilişkin sözleşmeler, genel kurulca onaylanıp ticaret siciline tescil edilmedikçe geçerli olmaz. Onaydan önce mahkemece atanan bilirkişi değer biçer. Şirketin işletme konusunu oluşturan veya cebri icra yoluyla edinilen ayın ve işletmeler bu kuralın dışındadır (m.356/5).
Kuruluştan doğan sorumluluk
Kuruluşla ilgili belge ve beyanların yanlış, hileli, sahte veya gerçeğe aykırı olmasından doğan zararlardan bunları düzenleyenler ve kusurları varsa katılanlar sorumludur (m.549). Sermaye taahhüt edilmemiş veya ödenmemişken taahhüt edilmiş ya da ödenmiş gibi gösterenler ve kusurlu şirket yetkilileri bu payları üstlenmiş sayılır ve karşılığını zararla birlikte müteselsilen öder (m.550/1). Ayni sermayeye emsaline göre yüksek değer biçilmesinden doğan zarardan da sorumluluk doğar (m.551). Kuruluştan doğan sorumluluk, tescilden itibaren dört yıl geçmedikçe sulh ve ibra ile kaldırılamaz (m.559/1).
Özet
- Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından yalnız malvarlığıyla sorumlu şirkettir; pay sahibi yalnız şirkete karşı ve taahhüdüyle sorumludur (TTK m.329).
- Tek kurucu yeterlidir; tek pay sahipliği tescil ve ilan edilir (m.338).
- Kanun metnindeki en az sermaye 50.000 TL / 100.000 TL’dir; resmî metnin dipnotuna göre 7887 sayılı CBK ile 250.000 TL / 500.000 TL’ye yükseltilmiştir.
- Esas sözleşme yazılıdır; imzalar noterce onaylanır veya sicil huzurunda atılır; ilk yönetim kurulu esas sözleşmeyle atanır.
- Hizmet, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacak sermaye olamaz; ayni sermayeye mahkemece atanan bilirkişi değer biçer.
- Nakdî payların en az %25’i tescilden önce, kalanı 24 ay içinde ödenir.
- Tüzel kişilik tescille kazanılır; tescil öncesi taahhütler şirketçe 3 ay içinde kabul edilirse yalnız şirket sorumludur.
- Kuruluştaki aykırılığın yaptırımı butlan değil fesih davasıdır (3 ay); iki yıl içindeki büyük devralmalar genel kurul onayı ve tescile bağlıdır.