Yazılı yargılama usulü dört aşamadan oluşur: dilekçeler, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama ile hüküm. Ön inceleme, dilekçelerle ortaya konan uyuşmazlığın “temizlendiği” aşamadır: usule ilişkin engeller incelenir, çekişmeli noktalar belirlenir ve delillerin toplanması hazırlanır. Tahkikat ise çekişmeli vakıaların delillerle aydınlatıldığı aşamadır. 7589 sayılı Kanunla bu alanda duruşma aralıkları ile birleştirme kararlarına karşı kanun yollarında yeni düzenlemeler yapılmıştır.
Ön inceleme
Kapsamı
Ön incelemenin sırası şöyledir:
- Dosya üzerinden inceleme: Mahkeme öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerekirse tarafları ön inceleme duruşmasında dinler (m.138).
- Ön inceleme duruşmasına davet: Davetiyede, tarafların sulh için hazırlık yapmaları, duruşmaya yalnızca bir tarafın gelmesi hâlinde gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği ve dilekçelerde gösterilip henüz sunulmamış belgelerin iki haftalık kesin süre içinde sunulması (veya getirtilmesi için gerekli açıklamanın yapılması), aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacakları ihtar edilir (m.139).
- Ön inceleme duruşması: Hâkim gerekirse tarafları dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dinler; ardından anlaşılan ve anlaşılamayan hususları tek tek tespit eder (m.140/1). Tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında aydınlatarak sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder; sonuç alınacağı kanaatine varırsa bir defaya mahsus yeni duruşma günü verir (m.140/2).
- Tutanak: Ön inceleme sonunda tarafların sulh veya arabuluculuktan sonuç alıp almadıkları ve anlaşamadıkları hususlar tutanağa geçirilir; tutanak hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (m.140/3).
- Süreler hakkında karar: Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra, tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süre ve zamanaşımı itiraz ve def’ileri incelenip karara bağlanır (m.142).
Ön inceleme kural olarak tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni duruşma günü verilebilir (m.140/4).
Tahkikat
Tahkikatın konusu ve tarafların dinlenmesi
Tahkikatta tarafların ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir; hâkim, muhakemeyi basitleştirmek için bazı iddia veya savunmaların diğerlerinden önce incelenmesine karar verebilir (m.143). Taraflar, kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremez; ancak delilin sonradan gösterilmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde gösterilememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme izin verebilir (m.145). Mahkeme, deliller incelendikten sonra davanın hüküm için yeterince aydınlandığını görürse tahkikatın bittiğini bildirir (m.146).
Duruşma ve duruşma aralığı
Taraflar ön incelemenin tamamlanmasından sonra tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir (m.147/1). 7589 sayılı Kanunla eklenen hüküm, duruşma aralıklarına üst sınır getirmiştir:
Mahkeme, talep üzerine tarafın veya vekilinin ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılmasına karar verebilir (m.149/1). 7589 sayılı Kanunla m.149’a, ses ve görüntü nakliyle katılanlar bakımından elle atılan imzaya ilişkin hükümlerin (ikrar, yeminin edası, davadan feragat, davayı kabul ve sulh gibi hâller hariç) uygulanmayacağını öngören bir fıkra eklenmiştir; bu fıkra 31/10/2026 tarihinde yürürlüğe girecektir.
Duruşmaya gelmeme ve işlemden kaldırma (HMK m.150)
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Usulüne uygun davet edilen iki taraf da gelmez veya takip etmeyeceklerini bildirir | Dosya işlemden kaldırılır |
| Taraflardan biri gelir, diğeri gelmez | Gelenin talebine göre yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır |
| Tarafların başvurusu gereken hâllerde gün tespit ettirilmez | Son işlemden itibaren bir ay geçince dosya işlemden kaldırılır |
| İşlemden kaldırılan dava üç ay içinde yenilenmez | Dava açılmamış sayılır |
| Yenilenen dava ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılır | Dava açılmamış sayılır |
Yenileme dilekçe ile yapılır; işlemden kaldırmadan itibaren bir ay geçtikten sonra yenilenirse yeniden harç alınır ve bu harç karşı tarafa yüklenemez (m.150/4). Hangi sebeple olursa olsun açılmamış sayılan davadaki talep dahi vaki olmamış sayılır (m.150/7); bu hüküm, davanın maddi hukuka ilişkin etkilerinin (ör. zamanaşımını kesme) de ortadan kalkacağı şeklinde yorumlanmaktadır.
Tahkikat sırasındaki özel durumlar
Ön sorun ve bekletici sorun
Yargılama sırasında davaya ilişkin bir ön sorun çıkarsa ilgili taraf bunu dilekçeyle veya duruşmada sözlü olarak ileri sürebilir; hâkim incelemeye değer bulursa karşı tarafın cevabını alarak karar verir (m.163–164). Hüküm verilebilmesi başka bir davaya, idari makamın tespitine veya bir hukuki ilişkinin varlığına bağlıysa yargılama bekletilebilir (m.165/1). Mahkeme ilgili tarafa görevli mahkemeye veya idari makama başvurması için uygun bir süre verir; süresinde başvurulmazsa taraf iddiasından vazgeçmiş sayılarak esas hakkında karar verilir (m.165/2).
Davaların birleştirilmesi ve ayrılması
Aynı yargı çevresindeki aynı düzey ve sıfattaki hukuk mahkemelerinde açılmış ve aralarında bağlantı bulunan davalar, davanın her aşamasında talep üzerine veya kendiliğinden ilk davanın açıldığı mahkemede birleştirilebilir; ilk davanın açıldığı mahkeme birleştirme kararının kesinleşmesinden itibaren bununla bağlıdır (m.166/1, 7589 sayılı Kanunla değişik). Davalar ayrı yargı çevrelerindeyse birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemeden istenir (m.166/2). Davaların aynı veya benzer sebeplerden doğması ya da birinin hükmünün diğerini etkileyecek nitelikte olması hâlinde bağlantı var sayılır (m.166/4).
7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen m.168’e göre aynı yargı çevresindeki davalar yönünden verilen birleştirme kararına karşı sadece istinaf yoluna başvurulabilir. İlk derece mahkemesinin ayırma kararlarına karşı ise istinaf yoluna ancak hükümle birlikte gidilebilir; bu husus tek başına esastan inceleme sebebi oluşturmaz.
İsticvap
Mahkeme kendiliğinden veya talep üzerine taraflardan her birinin isticvabına karar verebilir; isticvap davanın temelini oluşturan vakıalar hakkında olur (m.169). Tüzel kişiler adına temsil yetkisine sahip kişiler isticvap olunur (m.170/1). İsticvabına karar verilen kişiye bizzat davetiye gönderilir ve gelmezse veya sorulara cevap vermezse vakıaları ikrar etmiş sayılacağı ihtar edilir; özürsüz gelmeyen veya soruları cevapsız bırakan taraf sorulan vakıaları ikrar etmiş sayılır (m.171).
Islah
Islah, bir tarafın yaptığı usul işlemlerini karşı tarafın rızasına gerek olmadan kısmen veya tamamen düzeltmesidir (m.176/1).
Islahın temel kuralları şunlardır:
- Sayı: Her taraf aynı davada yalnızca bir kez ıslah yapabilir.
- Zaman: Tahkikatın sona ermesine kadar (m.177/1). Yargıtay bozma veya bölge adliye mahkemesi kaldırma kararından sonra ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin bir işlem yaparsa, tahkikat sona erinceye kadar yeniden ıslah yapılabilir; ancak bozmaya uyulmakla oluşan hukuki durum ortadan kaldırılamaz (m.177/2).
- Şekil: Sözlü veya yazılı yapılabilir (m.177/3).
- Gider: Islah eden taraf, ıslah nedeniyle geçersiz hâle gelen işlemlerin giderleri ve karşı tarafın zararları için hâkimin takdir edeceği teminatı bir hafta içinde yatırmazsa ıslah yapılmamış sayılır (m.178/1).
- Tamamen ıslah: Davasını tamamen ıslah eden taraf bir hafta içinde yeni dava dilekçesi vermelidir; vermezse ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve dava ıslah yapılmamış gibi devam eder (m.180).
- Kısmen ıslah: Islah edilen usul işlemini yapması için bir haftalık süre verilir (m.181).
- Geçersiz kılınamayan işlemler: İkrar, tanık ifadeleri, bilirkişi rapor ve beyanları, keşif ve isticvap tutanakları ile kanunda belirtilen koşullarda yemin işlemleri ıslahla geçersiz kılınamaz (m.179/2).
- Kötüniyet: Kötüniyetle yapılan ıslah dikkate alınmaz; ıslah eden karşı tarafın zararını ödemeye ve disiplin para cezasına mahkûm edilir (m.182).
Tahkikatın sona ermesi ve sözlü yargılama
Hâkim delilleri inceledikten sonra hazır bulunan taraflara tahkikatın tümü hakkında açıklama yapmaları için söz verir; tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse tahkikatın bittiğini tefhim eder (m.184). Mahkeme bundan sonra aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçer; taraflardan birinin talebi üzerine duruşma iki haftadan az olmamak üzere ertelenir ve sözlü yargılama için ayrıca davetiye gönderilmez (m.186/1). Sözlü yargılamada mahkeme taraflara son sözlerini sorar ve hükmünü verir (m.186/2).
Aşamalar ve süreler tablosu
| Aşama / işlem | Süre veya kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Belgelerin sunulması (ön inceleme davetiyesi) | İki hafta, kesin | m.139/ç |
| Ön inceleme duruşması | Kural olarak tek duruşma | m.140/4 |
| Duruşma aralığı | En çok üç ay (zorunlu hâller hariç) | m.147/3 |
| İşlemden kaldırılan davanın yenilenmesi | Üç ay | m.150/4-5 |
| Islah teminatı | Bir hafta | m.178 |
| Sözlü yargılama için erteleme | En az iki hafta | m.186/1 |
Özet
- Ön inceleme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılır; tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137).
- Dava şartları ve ilk itirazlar önce dosya üzerinden; hak düşürücü süre ve zamanaşımı ön inceleme duruşmasından sonra karara bağlanır.
- Ön inceleme tutanağı tahkikatın çerçevesini belirler; ön inceleme kural olarak tek duruşmada tamamlanır.
- 7589 sayılı Kanunla duruşmalar arasındaki sürenin kural olarak üç ayı aşamayacağı öngörülmüştür (m.147/3).
- İşlemden kaldırılan dava üç ay içinde yenilenmezse açılmamış sayılır; bir aydan sonra yenilemede yeniden harç alınır.
- Aynı yargı çevresinde verilen birleştirme kararına karşı yalnızca istinaf yoluna gidilebilir (m.168/1).
- İsticvaba özürsüz gelmeyen taraf sorulan vakıaları ikrar etmiş sayılır.
- Islah her taraf için bir kez ve tahkikat sonuna kadar yapılabilir; ikrar, tanık ifadesi, bilirkişi raporu, keşif ve isticvap tutanakları ıslahla geçersiz kılınamaz.