Yazılı yargılama usulünde dava, dilekçelerin karşılıklı verilmesiyle başlayan bir süreçtir. Bu aşamada taraflar iddia ve savunmalarını, dayandıkları vakıaları ve delillerini ortaya koyar; dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra ise iddia ve savunma kural olarak genişletilemez. Bu nedenle dilekçelerin içeriği, süreleri ve eksikliklerin sonuçları uygulamada da sınavda da belirleyicidir.
Davanın açılması
Davanın açılma anı
Davanın açıldığı an, dilekçenin tebliğ edildiği an değil, kaydedildiği andır. Zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin korunması, derdestliğin başlangıcı ve genel yetkili mahkemenin belirlenmesi (davalının dava tarihindeki yerleşim yeri, HMK m.6) bu ana göre değerlendirilir.
Dava dilekçesinin içeriği (HMK m.119)
Dava dilekçesinde şu hususlar bulunur:
| Bent | Unsur | Eksikliğin sonucu |
|---|---|---|
| a | Mahkemenin adı | Kesin süre verilmez |
| b | Davacı ile davalının adı, soyadı ve adresleri | Bir haftalık kesin süre |
| c | Davacının T.C. kimlik numarası | Bir haftalık kesin süre |
| ç | Varsa kanuni temsilci ve davacı vekilinin bilgileri | Bir haftalık kesin süre |
| d | Davanın konusu; malvarlığı davalarında dava değeri | Kesin süre verilmez |
| e | İddianın dayanağı vakıaların sıra numarası altında açık özetleri | Kesin süre verilmez |
| f | Her vakıanın hangi delille ispat edileceği | Kesin süre verilmez |
| g | Dayanılan hukuki sebepler | Kesin süre verilmez |
| ğ | Açık bir şekilde talep sonucu | Bir haftalık kesin süre |
| h | Davacının, kanuni temsilcisinin veya vekilinin imzası | Bir haftalık kesin süre |
(a), (d), (e), (f) ve (g) bentlerindeki eksiklikler için bu fıkradaki “dava açılmamış sayılma” yaptırımı uygulanmaz. Bu unsurlardaki eksiklikler başka kurallarla karşılanır: vakıa ve delil eksiklikleri iddianın kapsamını daraltır ve ispat aşamasında davacının aleyhine sonuç doğurabilir; hukuki sebebin gösterilmemesi ise hâkimin hukuku resen uygulaması (HMK m.33) nedeniyle tek başına davanın kaderini belirlemez.
Harç, gider avansı ve belgeler
Davacı, yargılama harçları ile Adalet Bakanlığınca her yıl çıkarılan gider avansı tarifesinde belirlenen tutarı dava açarken yatırmak zorundadır (HMK m.120/1). Avansın yetersiz olduğu dava sırasında anlaşılırsa davacıya iki haftalık kesin süre verilir (m.120/2). Gider avansının yatırılması bir dava şartıdır (m.114/1-g).
Dava dilekçesinde gösterilen ve davacının elindeki belgelerin asılları ile davalı sayısından bir fazla örneği veya yalnızca örnekleri dilekçeye eklenmelidir; başka yerden getirtilecek belgeler için bunların bulunmasını sağlayacak açıklama yapılmalıdır (m.121). Dava dilekçesi mahkeme tarafından davalıya tebliğ edilir ve tebliğ zarfında davalının iki hafta içinde cevap verebileceği gösterilir (m.122).
Davanın açılmasının bazı sonuçları
Davanın geri alınması ve taraf değişikliği
Davacı, hüküm kesinleşinceye kadar ancak davalının açık rızası ile davasını geri alabilir; bu durumda davanın açılmamış sayılmasına karar verilir (m.123). Geri alma, davadan feragatten farklıdır: feragat kesin hüküm gibi sonuç doğurur, geri alınan dava ise yeniden açılabilir.
Taraf değişikliği kural olarak karşı tarafın açık rızasına bağlıdır (m.124/1). Ancak maddi bir hatadan kaynaklanan veya dürüstlük kuralına aykırı olmayan taraf değişikliği talebi, karşı tarafın rızası aranmaksızın hâkim tarafından kabul edilir (m.124/3). Tarafın yanlış veya eksik gösterilmesi kabul edilebilir bir yanılgıya dayanıyorsa da hâkim rıza aramadan talebi kabul edebilir; bu durumda davadan çıkarılan ve davaya sebebiyet vermeyen kişi lehine yargılama giderlerine hükmedilir (m.124/4).
Dava konusunun devri
Dava açıldıktan sonra davalı dava konusunu üçüncü kişiye devrederse davacı iki seçenekten birini kullanır: devralana karşı davaya devam etmek (bu durumda dava davacı lehine sonuçlanırsa devreden ve devralan yargılama giderlerinden müteselsilen sorumlu olur) veya davasını devreden aleyhine tazminat davasına dönüştürmek (m.125/1). Dava konusunu davacı devrederse devralan, davacının yerine geçer ve dava kaldığı yerden devam eder (m.125/2).
Cevap dilekçesi
Davalı cevap dilekçesini davanın açıldığı mahkemeye verir; dilekçe havale edildiği tarihte verilmiş sayılır (m.126).
Ek süre talebinin asıl süre içinde yapılması gerekir; ek süre asıl sürenin bitiminden itibaren işler, bir defaya mahsustur ve bir ayı geçemez.
Süresinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, davacının dava dilekçesinde ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır (m.128). Türk hukukunda cevap vermemek ikrar sonucu doğurmaz; ancak davalı süresinde cevap vermediği için savunmasını sonradan genişletme imkânını büyük ölçüde kaybeder.
Cevap dilekçesinin içeriği dava dilekçesine paraleldir (m.129). Mahkemenin adı, tarafların bilgileri, kimlik numarası, temsilci/vekil bilgileri ve imza eksikse bir haftalık süre verilir; giderilmezse cevap dilekçesi verilmemiş sayılır (m.130). Yurt dışındaki davalı, yurt içinde tebligata esas bir adres göstermelidir (m.129/1-b).
İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir; cevap dilekçesi verildikten sonra, cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itiraz ileri sürülemez (m.117/1, m.131).
Karşı dava
Karşı dava açılabilmesi için asıl davanın açılmış ve hâlen görülmekte olması ile iki talep arasında takas veya mahsup ilişkisi ya da bağlantı bulunması gerekir (m.132/1). Şartlar yoksa mahkeme talep üzerine veya resen davaların ayrılmasına karar verir (m.132/2). Karşı davaya karşı dava açılamaz (m.132/3).
Karşı dava, cevap dilekçesiyle veya esasa cevap süresi içinde ayrı bir dilekçeyle açılır (m.133/1); süresinden sonra açılırsa davalar ayrılır (m.133/2). Asıl davanın herhangi bir sebeple sona ermesi karşı davanın görülmesine engel değildir (m.134). Kesin yetkinin söz konusu olmadığı hâllerde asıl davaya bakan mahkeme karşı davaya bakmaya da yetkilidir (m.13).
Cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri
Davacı, cevap dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap dilekçesi; davalı da bunun kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi verebilir (m.136/1). Bu dilekçelere, niteliğine aykırı düşmedikçe dava ve cevap dilekçelerine ilişkin hükümler uygulanır (m.136/2).
İddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı
Yasak, dilekçeler aşaması tamamlanınca başlar. Bundan sonra iddia veya savunma ancak ıslah veya karşı tarafın açık muvafakati ile genişletilebilir (m.141/2). Kısmi davada talep artırımına ilişkin HMK m.109/4 ise bu yasağa özel bir istisna getirir.
Basit yargılama usulüyle farklar
Basit yargılama usulüne tabi davalarda (ör. sulh hukuk davaları, HMK m.316) dilekçeler aşaması kısadır:
| Ölçüt | Yazılı usul | Basit usul |
|---|---|---|
| Cevap süresi | İki hafta (m.127) | İki hafta (m.317/2) |
| Ek cevap süresi | En çok bir ay | En çok iki hafta |
| Cevaba cevap, ikinci cevap | Var (m.136) | Yok (m.317/3) |
| Genişletme yasağının başlangıcı | Dilekçelerin karşılıklı verilmesi (m.141) | Dava açılması / cevap dilekçesinin verilmesi (m.319) |
Dilekçeler aşamasındaki süreler
| İşlem | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Dava dilekçesindeki (b, c, ç, ğ, h) eksiklik | Bir hafta, kesin | m.119/2 |
| Yetersiz gider avansının tamamlanması | İki hafta, kesin | m.120/2 |
| Cevap dilekçesi | İki hafta + en çok bir ay ek süre | m.127 |
| Cevap dilekçesindeki eksiklik | Bir hafta | m.130 |
| Karşı dava | Cevap dilekçesiyle veya esasa cevap süresi içinde | m.133 |
| Cevaba cevap / ikinci cevap | İkişer hafta | m.136 |
Özet
- Dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m.118/1).
- Dava dilekçesindeki (b), (c), (ç), (ğ), (h) eksikliklerinde bir haftalık kesin süre verilir; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.
- Gider avansı dava şartıdır; yetersizse iki haftalık kesin süre verilir.
- Davanın geri alınması davalının açık rızasına; taraf değişikliği kural olarak karşı tarafın açık rızasına bağlıdır.
- Cevap süresi iki haftadır; süre içinde istenirse en çok bir aylık ek süre verilebilir.
- Süresinde cevap vermeyen davalı vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır.
- Karşı dava için takas-mahsup ilişkisi veya bağlantı gerekir; karşı davaya karşı dava açılamaz.
- Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia ve savunma ancak ıslah veya açık muvafakatle genişletilebilir.