İstinaf, ilk derece mahkemesinin henüz kesinleşmemiş kararlarının bölge adliye mahkemesi tarafından hem maddi vakıa hem hukuki değerlendirme yönünden yeniden incelenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. Türk medeni yargısında üç dereceli yapı bu yolla kurulmuştur: ilk derece mahkemesi, bölge adliye mahkemesi (BAM) ve Yargıtay. İstinafın temyizden en önemli farkı, BAM’ın gerektiğinde delil toplayıp duruşma yaparak uyuşmazlığın esası hakkında yeniden hüküm kurabilmesidir.
İstinafa açık kararlar
Nihai kararlar, esasa ilişkin hükümleri ve usule ilişkin nihai kararları (dava şartı yokluğundan ret, görevsizlik, yetkisizlik vb.) kapsar. Ara kararlar kural olarak tek başına istinaf edilemez; nihai kararla birlikte incelemeye konu edilir. Geçici hukuki korumalarda ise kanun belirli ara nitelikli kararları açıkça istinafa açmıştır.
Diğer kanunlarda temyiz edilebileceği veya Yargıtay’a başvurulabileceği belirtilen ancak BAM’ın görev alanına giren dava ve işlerdeki nihai kararlara karşı da BAM’a başvurulur (m.341/5).
Kesinlik sınırı
Aynı fıkranın ikinci cümlesine göre manevi tazminat davalarında verilen kararlara karşı miktar veya değere bakılmaksızın istinaf yoluna başvurulabilir. Anayasa Mahkemesi, birinci cümleyi kamulaştırma bedelinin tespitine ilişkin davalar yönünden iptal etmiştir (AYM, 24/2/2022, E.2021/34, K.2022/21; resmî metindeki dipnottan).
Sınırın güncellenmesi ve esas alınan tarih
Kanundaki taban tutar 3.000 TL’dir. HMK Ek m.1/1 gereği sınır her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır; bin Türk lirasını aşmayan kısım dikkate alınmaz. 7550 sayılı Kanunla değişik Ek m.1/2’ye göre istinaf sınırının uygulanmasında davanın açıldığı tarihteki tutar esas alınır. Somut olayda, dava tarihinde yürürlükte olan güncel tutar resmî ilandan kontrol edilmelidir.
Kısmi dava ve kısmi kabul
| Durum | Kural (m.341/3-4) |
|---|---|
| Alacağın bir kısmı dava edilmişse | Kesinlik sınırı alacağın tamamına göre belirlenir. |
| Alacağın tamamı dava edilmişse | Kararda asıl talebinin kabul edilmeyen bölümü sınırı geçmeyen taraf istinafa başvuramaz. |
Başvuru usulü ve süre
Dilekçe ve verileceği yer
İstinaf dilekçe ile yapılır; dilekçede taraflar, karar, tebliğ tarihi, kararın özeti, başvuru sebepleri ve gerekçesi, talep sonucu ve imza bulunur (m.342/2). Başvuranın kimliği, imzası ve kararı belli eden kayıtlar varsa diğer eksikler dilekçenin reddini gerektirmez (m.342/3). Dilekçe kararı veren mahkemeye veya başka bir yer mahkemesine verilebilir (m.343/1). Başvuru harçları ve giderleri dilekçe verilirken ödenir; eksiklik sonradan anlaşılırsa bir haftalık kesin süre verilir, tamamlanmazsa başvuru yapılmamış sayılır (m.344).
Süre
Süre, kararın tefhiminden değil tebliğinden işler ve her taraf için ayrı hesaplanır. Süre geçtikten sonra verilen veya kesin bir karara ilişkin dilekçeyi kararı veren mahkeme reddeder; bu ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurulabilir (m.346; 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çıkarılmıştır).
Cevap ve katılma yoluyla istinaf
İstinaf dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilir; karşı taraf tebliğden itibaren iki hafta içinde cevap verebilir (m.347).
Katılma yoluyla istinaf bağımlıdır: Asıl başvuran talebinden feragat ederse veya başvuru BAM tarafından esasa girilmeden reddedilirse katılma yoluyla yapılan başvuru da reddedilir (m.348/2).
Başvurma hakkından feragat
Taraflar ilamın kendilerine tebliğinden önce istinaf hakkından feragat edemez (m.349/1). Başvurudan sonra feragat edilirse dosya BAM’a gönderilmez, başvurunun reddine karar verilir; dosya BAM’daysa başvuru feragat nedeniyle reddolunur (m.349/2).
İcraya etkisi
İstinaf, kararın icrasını durdurmaz; İİK m.36’daki icranın geri bırakılması hükmü saklıdır, ancak nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (m.350/1). Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (m.350/2).
Bölge adliye mahkemesinde inceleme
Ön inceleme
Dosya üzerinde yapılan ön incelemede şu hususlar öncelikle karara bağlanır (m.352/1): incelemenin başka daire veya BAM’da yapılması gerekliliği, kararın kesin olması, sürenin geçirilmesi, başvuru şartlarının yerine getirilmemesi ve başvuru sebeplerinin veya gerekçesinin hiç gösterilmemesi.
İncelemenin kapsamı
Duruşmasız verilecek kararlar (m.353)
| Bent | Sebep | Karar |
|---|---|---|
| 353/1-a | Yasaklı hâkimin karar vermesi; haklı ret talebine rağmen reddedilen hâkimin davaya bakması; görev-yetki hataları; diğer dava şartlarına aykırılık; usule aykırı açılmamış sayılma, birleştirme veya ayırma; önemli delillerin toplanmaması ya da değerlendirilmemesi veya talebin önemli kısmı hakkında karar verilmemesi | Esası incelemeden kararın kaldırılması ve dosyanın ilk derece mahkemesine (kararı veren, başka bir yer veya görevli-yetkili mahkemeye) gönderilmesi; kesin |
| 353/1-b-1 | Karar usul ve esas yönünden hukuka uygun | Başvurunun esastan reddi |
| 353/1-b-2 | Yargılamada eksiklik yok ama kanunun uygulanmasında veya gerekçede hata var | Düzelterek yeniden esas hakkında karar |
| 353/1-b-3 | Eksiklikler duruşmasız tamamlanabilir | Tamamlandıktan sonra esastan ret veya yeniden esas hakkında karar |
Bu hâller dışında inceleme duruşmalı yapılır (m.356/1); duruşma sonunda BAM başvuruyu esastan reddedebilir veya ilk derece hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurabilir (m.356/2).
Bölge adliye mahkemesinde yapılamayacak işlemler
m.357/1’e göre BAM’da karşı dava açılamaz, davaya müdahale talep edilemez, ıslah yapılamaz, kural olarak davaların birleştirilmesi istenemez; resen gözetilecekler dışında ilk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen iddia ve savunmalar dinlenemez ve yeni delillere dayanılamaz. İstisna olarak, ilk derecede usulüne uygun gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen veya mücbir sebeple gösterilemeyen deliller BAM’ca incelenebilir (m.357/3).
Duruşmaya gelinmemesi ve gider avansı
Duruşmalı incelemede başvurana, tahkikat gideri için iki haftadan az olmamak üzere kesin süre verilir. Gider yatırılmış ve taraflar mazeretsiz gelmemişse tahkikat yokluklarında yapılıp karar verilir; gider yatırılmamışsa dosyanın mevcut durumuna göre karar verilir; tahkikat yapılmadan karar verilmesi mümkün değilse başvuru reddedilir (m.358).
Kararın içeriği ve tebliği
Esastan ret kararında BAM, istinaf sebeplerini özetleyip ret sebeplerini açıklamak kaydıyla, kararın hukuka uygunluk gerekçesini göstermekle yetinebilir (m.359/3). Temyizi kabil olmayan kararları ilk derece mahkemesi, temyizi kabil olanları ise BAM resen tebliğe çıkarır (m.359/4). Bu bölümde hüküm bulunmayan hâllerde ilk derece mahkemesindeki usul BAM’da da uygulanır (m.360).
Kötüniyetli başvuru
İstinaf başvurusunun kötüniyetle yapıldığı anlaşılırsa BAM, m.329’daki yaptırımları (vekâlet ücreti ve disiplin para cezası) uygular (m.351).
Özet
- İstinafa açık kararlar nihai kararlar ile geçici hukuki korumalara ilişkin belirli kararlardır (m.341/1); ara kararlar tek başına istinaf edilemez.
- Kanundaki taban kesinlik sınırı 3.000 TL’dir; her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir ve dava tarihindeki tutar esas alınır (Ek m.1).
- Manevi tazminat kararları miktara bakılmaksızın istinafa açıktır; kısmi davada sınır alacağın tamamına göre belirlenir.
- Süre, ilamın her tarafa tebliğinden itibaren iki haftadır; süre geçmişse ret kararını kararı veren mahkeme verir, buna karşı iki hafta içinde istinaf yoluna gidilebilir.
- Katılma yoluyla istinaf cevap dilekçesiyle yapılır ve asıl başvurunun feragat veya esasa girilmeden reddine bağlıdır.
- İstinaf icrayı durdurmaz; kişiler ve aile hukuku ile taşınmaz ayni haklarına ilişkin kararlar kesinleşmeden yerine getirilemez.
- İnceleme, istinaf sebepleriyle sınırlıdır; kamu düzenine aykırılık resen gözetilir.
- BAM kural olarak esas hakkında kendisi karar verir; m.353/1-a’daki hâllerde kaldırıp geri gönderir ve bu karar kesindir.
- BAM’da karşı dava, müdahale, ıslah, yetki sözleşmesi ve kural olarak yeni delil yasaktır.