Dava şartları, mahkemenin davanın esasına girip hüküm verebilmesi için bulunması (ya da bulunmaması) gereken usule ilişkin koşullardır. Bir dava şartı eksikse mahkeme davacının haklı olup olmadığını incelemeden davayı usulden reddeder. İlk itirazlar ise davalının yalnızca cevap dilekçesinde ileri sürebileceği, mahkemenin kendiliğinden dikkate alamayacağı usule ilişkin savunmalardır. İki kurum arasındaki fark, sınavlarda en çok sorulan usul konularından biridir.
Dava şartlarının sayımı (HMK m.114)
HMK m.114/1 dava şartlarını şöyle sayar:
| Bent | Dava şartı | Grubu |
|---|---|---|
| a | Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması | Mahkemeye ilişkin |
| b | Yargı yolunun caiz olması | Mahkemeye ilişkin |
| c | Mahkemenin görevli olması | Mahkemeye ilişkin |
| ç | Yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili bulunması | Mahkemeye ilişkin |
| d | Taraf ve dava ehliyeti; kanuni temsilde temsilcinin gerekli niteliğe sahip olması | Taraflara ilişkin |
| e | Dava takip yetkisi | Taraflara ilişkin |
| f | Vekilin davaya vekâlet ehliyeti ve usulüne uygun vekâletname | Taraflara ilişkin |
| g | Gider avansının yatırılmış olması | Taraflara ilişkin |
| ğ | Teminat kararının gereğinin yerine getirilmesi | Taraflara ilişkin |
| h | Davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması | Dava konusuna ilişkin |
| ı | Aynı davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olmaması (derdestlik) | Dava konusuna ilişkin |
| i | Aynı davanın daha önce kesin hükme bağlanmamış olması | Dava konusuna ilişkin |
Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır (m.114/2). Zorunlu arabuluculuk bunun en önemli örneğidir.
Doktrinde dava şartları olumlu ve olumsuz olarak da ayrılır. Görev, ehliyet, hukuki yarar gibi şartların bulunması; derdestlik (m.114/1-ı) ve kesin hüküm (m.114/1-i) ise bulunmaması gerekir. Bu nedenle derdestlik ve kesin hüküm “olumsuz dava şartı” olarak adlandırılır.
Hukuki yarar
Hukuki yarar, davacının dava açmakta hukuken korunmaya değer, güncel ve doğrudan bir menfaatinin bulunmasıdır. Hakkı ihlal edilmemiş, tehlikede olmayan ya da aynı sonuca daha kolay bir yoldan ulaşabilecek olan kişinin dava açmasında hukuki yarar yoktur. Örneğin tapuda zaten kendi adına kayıtlı olan taşınmazın adına tescilini isteyen kişinin bu davayı açmasında hukuki yararı yoktur. Tespit davasında güncel hukuki yarar ayrıca kanunla vurgulanmıştır (HMK m.106/2).
Derdestlik ve kesin hüküm
Derdestlik ve kesin hüküm için “aynı dava” kavramı belirleyicidir: tarafların, dava konusunun ve dava sebebinin aynı olması gerekir. Aynı taraflar arasında aynı alacak için ikinci bir dava açılırsa, ilk dava görülmekteyse ikinci dava derdestlik nedeniyle, ilk dava kesin hükümle sonuçlanmışsa kesin hüküm nedeniyle usulden reddedilir.
Dava şartlarının incelenmesi (HMK m.115)
Mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir (m.115/1).
Buna göre dava şartı eksiklikleri ikiye ayrılır:
- Giderilebilir eksiklikler: gider avansının yatırılmaması, vekâletnamenin sunulmaması, kanuni temsilcinin izin belgesinin eksikliği, teminatın gösterilmemesi gibi. Mahkeme önce kesin süre verir.
- Giderilemez eksiklikler: yargı yolunun caiz olmaması, görevsizlik, derdestlik, kesin hüküm gibi. Mahkeme doğrudan usulden ret kararı verir (görev ve yetkide ayrıca HMK m.20’deki dosyanın gönderilmesi rejimi işler).
Son olarak m.115/3 bir hakkaniyet kuralı içerir: Dava şartı noksanlığı esasa girilmeden önce mahkemece fark edilmemiş, taraflarca da ileri sürülmemiş, fakat hüküm anında giderilmişse, başlangıçtaki eksiklik nedeniyle dava usulden reddedilemez.
Dava şartı olarak arabuluculuk
Bazı uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması kanunla dava şartı hâline getirilmiştir. Başlıca hâller şunlardır:
| Alan | Dayanak | Kapsam (özet) |
|---|---|---|
| İş | 7036 s. K. m.3 | Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi/işveren alacağı ve tazminatı, işe iade; bunlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları (iş kazası ve meslek hastalığı tazminatları hariç) |
| Ticari | TTK m.5/A | Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları |
| Tüketici | 6502 s. K. m.73/A | Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar (tüketici hakem heyeti kapsamındakiler ve kanundaki diğer istisnalar hariç) |
| Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşuluk | 6325 s. K. m.18/B | İlamsız tahliye hariç kira uyuşmazlıkları; paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi; Kat Mülkiyeti Kanunu ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklar |
Arabuluculuğun dava şartı olduğu hâllerde uygulanacak genel usul 6325 sayılı Kanunun 18/A maddesindedir. Bu maddenin ikinci fıkrası iki ayrı durumu birbirinden ayırır:
- Arabulucuya başvurulmuş, ancak son tutanak dilekçeye eklenmemiş: Mahkeme davacıya son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde sunulmasını, aksi hâlde davanın usulden reddedileceğini ihtar eden davetiye gönderir. İhtarın gereği yerine getirilmezse dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın dava usulden reddedilir.
- Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açılmış: Herhangi bir işlem yapılmaksızın dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir. Bu eksiklik sonradan giderilemez.
İlk itirazlar
Konusu (HMK m.116)
Güncel metne göre ilk itirazlar yalnızca iki tanedir: kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı. Maddenin (c) bendinde yer alan iş bölümü itirazı 7251 sayılı Kanunla 2020’de yürürlükten kaldırılmıştır.
Tahkim itirazının ilk itiraz olması önemlidir: Taraflar arasında geçerli bir tahkim sözleşmesi bulunsa bile davalı bunu cevap dilekçesinde ileri sürmezse mahkeme davaya bakmaya devam eder; tahkim sözleşmesini kendiliğinden gözetemez.
İleri sürülmesi ve incelenmesi (HMK m.117, m.131)
- İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez (m.117/1).
- Cevap dilekçesi verildikten sonra, cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itiraz ileri sürülemez (m.131).
- İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir ve ön sorunlar gibi incelenip karara bağlanır (m.117/2-3).
- Yetki itirazında ayrıca yetkili mahkemenin gösterilmesi zorunludur (m.19/2).
Dava şartı ile ilk itirazın karşılaştırılması
| Ölçüt | Dava şartı | İlk itiraz |
|---|---|---|
| Dayanak | HMK m.114, özel kanunlar | HMK m.116 |
| Mahkemenin tutumu | Kendiliğinden araştırır | Ancak davalının itirazı üzerine inceler |
| İleri sürme zamanı | Her zaman | Yalnızca cevap dilekçesinde |
| İnceleme sırası | Önce | Dava şartlarından sonra |
| Sonuç | Usulden ret (giderilebilirse kesin süre) | Yetkisizlik veya tahkim nedeniyle usulden ret |
| Örnek | Görev, kesin yetki, derdestlik, hukuki yarar, arabuluculuk | Kesin olmayan yetki, tahkim |
Özet
- Dava şartları HMK m.114’te sayılmıştır; diğer kanunlardaki dava şartları saklıdır.
- Derdestlik ve kesin hüküm olumsuz dava şartlarıdır; bulunmamaları gerekir.
- Mahkeme dava şartlarını her aşamada kendiliğinden araştırır; giderilebilir eksiklikte kesin süre verir (m.115/2).
- Esasa girilmeden fark edilmeyen ama hüküm anında giderilmiş eksiklik nedeniyle dava reddedilemez (m.115/3).
- İş, ticari, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk uyuşmazlıklarının önemli bölümünde arabuluculuk dava şartıdır.
- Arabulucuya hiç başvurulmamışsa dava doğrudan usulden reddedilir; son tutanak eklenmemişse bir haftalık kesin süre verilir.
- Güncel ilk itirazlar yalnızca kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazıdır; iş bölümü itirazı 2020’de kaldırılmıştır.
- İlk itirazlar yalnızca cevap dilekçesinde ileri sürülebilir; cevap dilekçesi verildikten sonra süre dolmasa bile ileri sürülemez.