HMK’da genel yargılama usulü yazılı yargılama usulüdür; dilekçeler, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamalarından oluşur. Bazı dava ve işler ise niteliği gereği daha hızlı ve daha az şekle bağlı bir yargılamayı gerektirir. Kanun koyucu bunlar için basit yargılama usulünü öngörmüştür (m.316–322). Basit usul, ayrı bir yargılama sistemi değil, yazılı usulün sadeleştirilmiş biçimidir; özel hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama hükümleri uygulanır (m.322/1).
Uygulama alanı
Maddede sayılan dava ve işler şunlardır:
| Bent | Dava ve işler |
|---|---|
| a | Sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler |
| b | Doğrudan dosya üzerinden karar vermek konusunda kanunun mahkemeye takdir hakkı tanıdığı dava ve işler |
| c | İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz, delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri; deniz raporlarının alınması, dispeççi atanması talepleri ve bunlara itirazlar |
| ç | Her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler |
| d | Hizmet ilişkisinden doğan davalar |
| e | Konkordato ve sermaye şirketleri veya kooperatiflerin uzlaşma suretiyle yeniden yapılandırılmasına ilişkin davalar |
| f | Tahkim hükümlerine göre mahkemenin görev alanına giren dava ve işler |
| g | Diğer kanunlarda yazılı yargılama usulü dışındaki usullerin uygulanacağı belirtilen dava ve işler |
Uygulamada bu bentler geniş bir alanı kapsar: Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar ve ortaklığın giderilmesi davaları sulh hukuk mahkemesinin görevinde olduğundan (HMK m.4) (a) bendine, işçi-işveren uyuşmazlıkları hizmet ilişkisinden doğduğu için (d) bendine girer. (g) bendi ise özel kanunların basit usule yaptığı yollamalara kapı açar. Bu nedenle bir davanın hangi usule tabi olduğu belirlenirken yalnız HMK’ya değil, ilgili özel kanuna da bakılmalıdır.
Dilekçeler aşaması
Dava açılması ve davaya cevap verilmesi dilekçe ile olur; dilekçeler yönetmelikte belirlenen form doldurularak da verilebilir (m.317/1, 317/4). Basit usulün en belirgin özelliği, dilekçe teatisinin iki dilekçeyle sınırlı olmasıdır.
Cevap süresi
Cevap süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır. Cevabın bu süre içinde hazırlanması çok zor veya imkânsızsa, yine bu süre içinde başvuran davalıya, cevap süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (m.317/2). Yazılı usulde ise ek süre bir ayı geçemez (m.127).
Delillerin ikamesi
Basit usulde taraflar, dilekçeleriyle birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu belirterek bildirmek, ellerindeki delilleri dilekçelerine eklemek ve başka yerden getirilecek belgeler için gerekli bilgileri dilekçede göstermek zorundadır (m.318). Yazılı usulde de deliller dilekçelerde gösterilir; ancak dilekçede gösterilip henüz sunulmamış belgeler için ön inceleme aşamasında ihtarlı süre verilir ve bu ihtara uymayan taraf o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (m.140/5). Basit usulde delil gösterme yükü baştan yerine getirilmelidir.
İddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı
Yazılı usulde ise taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir; yasak dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra başlar (m.141/1). Her iki usulde de ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati ile genişletme imkânı saklıdır (m.141/2, m.322/1 yollamasıyla).
Ön inceleme ve tahkikat
Basit usulde ön inceleme ve tahkikat iç içe geçmiştir:
- Dosya üzerinden karar: Mahkeme mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir (m.320/1).
- İlk duruşma: Dosya üzerinden karar verilemiyorsa mahkeme ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler; anlaşılan ve anlaşılamayan hususları tek tek tespit eder; tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Tutanağın altı hazır bulunan taraflarca imzalanır ve tahkikat bu tutanağa göre yürütülür (m.320/2).
- Tahkikat: İlk duruşma hariç iki duruşmada tamamlanır; duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olamaz. Bilirkişi incelemesinin uzaması, istinabe gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun süre verebilir ve ikiden fazla duruşma yapabilir (m.320/3).
Yazılı usulde ise işlemden kaldırılıp yenilenen dava, ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (m.150/6); yani yazılı usulde yenilenen dava bir kez daha takipsiz bırakılabilir, basit usulde bu imkân yoktur.
Hüküm
Tahkikat tamamlandıktan sonra mahkeme tarafların son beyanlarını alır ve yargılamanın sona erdiğini bildirerek kararını tefhim eder; taraflara beyanda bulunmaları için ayrıca süre verilmez (m.321/1). Yazılı usuldeki ayrı sözlü yargılama aşaması basit usulde yoktur.
Tefhim, kural olarak hükme ilişkin tüm hususların gerekçesiyle birlikte açıklanmasıyla gerçekleşir. Zorunlu hâllerde hâkim, sebebini tutanağa geçirerek yalnız hüküm özetini tefhim edebilir; bu durumda gerekçeli karar en geç bir ay içinde yazılarak tebliğe çıkarılır (m.321/2).
Tamamlayıcı hükümler
Kanunlarda basit yargılama hakkında hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır (m.322/1). Paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi için satış gerektiğinde hâkim satış için bir memur görevlendirir; taşınır ve taşınmazların satışı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre yapılır (m.322/2).
Yazılı ve basit yargılama usulünün karşılaştırması
| Ölçüt | Yazılı yargılama | Basit yargılama |
|---|---|---|
| Dilekçe sayısı | Dava, cevap, cevaba cevap, ikinci cevap (m.136) | Yalnız dava ve cevap (m.317/3) |
| Cevap süresi | 2 hafta; ek süre en fazla 1 ay (m.127) | 2 hafta; ek süre en fazla 2 hafta (m.317/2) |
| İddia-savunma genişletme yasağı | Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra (m.141) | Davacı için dava açılmasıyla, davalı için cevap dilekçesinin verilmesiyle (m.319) |
| Delil gösterme | Dilekçelerde gösterilir; belgeler ön incelemede ihtarlı süre içinde sunulabilir | Tüm deliller dilekçelerle birlikte (m.318) |
| Ön inceleme | Ayrı bir aşama | Mümkünse dosya üzerinden; ilk duruşmada tahkikatla birlikte |
| Tahkikat | Ayrı aşama | İlk duruşma hariç iki duruşma; aralık en fazla 1 ay (zorunlu hâller saklı) |
| Sözlü yargılama | Ayrı aşama | Yok; son beyan alınıp karar tefhim edilir |
| Takipsiz bırakma | Yenilemeden sonra bir defa daha mümkün | Yenilemeden sonra takipsizlik → açılmamış sayılma |
Özet
- Basit yargılama, yazılı usulün sadeleştirilmiş biçimidir; özel hüküm yoksa yazılı usul hükümleri uygulanır (m.322/1).
- Sulh hukuk davaları, geçici hukuki korumalar, her çeşit nafaka, velayet ve vesayet, hizmet ilişkisi davaları ve özel kanunların yollama yaptığı davalar basit usule tabidir (m.316).
- Yalnızca dava ve cevap dilekçesi verilir; cevaba cevap ve ikinci cevap yoktur.
- Cevap süresi iki hafta, ek süre bir defaya mahsus ve en fazla iki haftadır.
- Tüm deliller dilekçelerle birlikte bildirilmeli ve eldekiler eklenmelidir (m.318).
- Genişletme yasağı davacı için dava açılmasıyla, davalı için cevap dilekçesinin verilmesiyle başlar; ıslah ve açık muvafakat saklıdır.
- Tahkikat ilk duruşma hariç iki duruşmada tamamlanır; duruşma aralığı kural olarak bir aydır; yenilenen dosya takipsiz kalırsa dava açılmamış sayılır.
- Sözlü yargılama aşaması yoktur; karar kural olarak gerekçesiyle tefhim edilir, zorunlu hâlde gerekçe bir ay içinde yazılır.