Tahkim

Tahkim, tarafların uyuşmazlıklarını devlet mahkemeleri yerine kendi seçtikleri özel kişilerin, yani hakemlerin bağlayıcı kararına bıraktıkları bir uyuşmazlık çözüm yoludur. Tahkimin dayanağı tarafların iradesidir; ancak hakem kararı da mahkeme kararı gibi icra edilebilir ve kesin hüküm sonucu doğurur. HMK’nın On Birinci Kısmı (m.407–444) iç tahkimi düzenler. Sınavlarda tahkime elverişlilik, tahkim sözleşmesinin şekli, hakem sayısı, tahkim süresi ve iptal davası özellikle sorulur.

Uygulama alanı

İki şart birlikte aranır: uyuşmazlıkta yabancılık unsuru bulunmamalı ve tahkim yeri Türkiye olmalıdır. Yabancılık unsuru içeren ve tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklarda Milletlerarası Tahkim Kanunu uygulanır. Bu Kısımda düzenlenen konularda, aksine hüküm bulunmadıkça HMK’nın diğer hükümleri uygulanmaz (m.444); bu da tahkimin kendine özgü bir usul düzeni olduğunu gösterir.

Tahkime elverişlilik

Buna göre örneğin tapu iptali ve tescil, mülkiyet hakkına dayanan elatmanın önlenmesi gibi taşınmaz ayni haklarına ilişkin davalar ile boşanma, soybağı, velayet gibi tarafların serbestçe tasarruf edemediği uyuşmazlıklar tahkime götürülemez. Buna karşılık taşınmaz satış sözleşmesinden doğan bedel alacağı veya kira alacağı gibi kişisel hak uyuşmazlıkları kural olarak tahkime elverişlidir.

Tahkim sözleşmesi

Tanım ve türleri

Tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşmeden doğmuş veya doğabilecek ya da sözleşme dışı bir ilişkiden kaynaklanan uyuşmazlıkların tamamının veya bir kısmının hakem veya hakem kuruluna bırakılmasına ilişkin anlaşmadır (m.412/1). Asıl sözleşmenin bir maddesi olarak (tahkim şartı) veya ayrı bir sözleşme olarak yapılabilir (m.412/2).

Şekil

Tahkim sözleşmesi yazılı yapılır. Yazılı şekil şu hâllerde de yerine gelmiş sayılır (m.412/3):

• Taraflarca imzalanmış yazılı belge,
• Mektup, telgraf, teleks, faks gibi iletişim araçlarıyla veya elektronik ortamda yapılan yazışma,
• Dava dilekçesinde yazılı bir tahkim sözleşmesinin varlığı iddia edildiğinde davalının cevap dilekçesinde itiraz etmemesi,
• Tahkim şartı içeren bir belgeye, asıl sözleşmenin parçası yapılmak amacıyla yollama yapılması.

Bağımsızlık

Tahkim sözleşmesine karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı veya tahkim sözleşmesinin henüz doğmamış bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazında bulunulamaz (m.412/4). Hakemin asıl sözleşmeyi hükümsüz bulması da tahkim şartını kendiliğinden hükümsüz kılmaz (m.422/1). Yargılama sırasında taraflar tahkim konusunda anlaşırsa dava dosyası mahkemece hakem veya hakem kuruluna gönderilir (m.412/5).

Tahkim itirazı

Tahkim sözleşmesi kapsamındaki bir uyuşmazlık için mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir. Tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder (m.413/1). Tahkim itirazı bir ilk itiraz olduğundan (m.116/1-b) mahkemece resen gözetilmez ve cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir (m.117/1). Tahkim itirazının ileri sürülmesi, tahkim yargılamasının başlamasına veya sürmesine engel değildir (m.413/2).

Mahkemenin rolü

Tahkimde mahkeme yardımı yalnızca bu Kısımda açıkça izin verilen hâllerde mümkündür (m.411). Görevli ve yetkili mahkeme konusuna göre tahkim yeri asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesidir; tahkim yeri belirlenmemişse yetkili mahkeme davalının Türkiye’deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya işyeri mahkemesidir (m.410). Bu işler basit yargılama usulüyle görülür (m.316/1-f).

Geçici hukuki koruma

Aksi kararlaştırılmadıkça hakem veya hakem kurulu, taraf talebi üzerine ihtiyati tedbir veya delil tespitine karar verebilir ve tedbiri teminata bağlayabilir (m.414/1). Hakemlerin zamanında veya etkin hareket edemeyeceği hâllerde taraf doğrudan mahkemeye başvurabilir (m.414/3). Mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz alan taraf iki hafta içinde tahkim davasını açmak zorundadır; aksi hâlde tedbir veya haciz kendiliğinden kalkar (m.426/2).

Hakemler

Sayı ve seçim

Taraflar hakem sayısını belirlemekte serbesttir; ancak sayı tek olmalıdır. Kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir (m.415). Aksi kararlaştırılmamışsa şu kurallar uygulanır (m.416/1):

• Ancak gerçek kişiler hakem olabilir.
• Tek hakemde anlaşılamazsa hakemi taraf talebiyle mahkeme seçer.
• Üç hakemde her taraf bir hakem seçer, bu iki hakem üçüncüyü belirler; taraf, diğerinin talebinin kendisine ulaşmasından itibaren bir ay içinde hakemini seçmezse veya iki hakem bir ay içinde üçüncüyü belirlemezse seçimi mahkeme yapar. Üçüncü hakem başkandır.
• Hakem kurulu birden fazla kişiden oluşuyorsa en az birinin kendi alanında beş yıl ve daha fazla kıdemli bir hukukçu olması şarttır.

Mahkemenin m.416/2 uyarınca yaptığı hakem seçimine ilişkin kararlara karşı kanun yoluna başvurulamaz.

Ret

Hakem; taraflarca kararlaştırılan niteliklere sahip değilse, kararlaştırılan tahkim usulünde öngörülen bir ret sebebi varsa veya tarafsızlığından şüphe ettiren durumlar varsa reddedilebilir. Taraf kendi atadığı hakemi ancak atamadan sonra öğrendiği sebeplerle reddedebilir (m.417/2). Ret talebi, seçimden veya sebebin öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde yapılır (m.418/2). Tek hakemin, kurulun tamamının veya karar çoğunluğunu ortadan kaldıracak sayıda hakemin reddi için ancak mahkemeye başvurulabilir (m.418/4).

Hakemin kendi yetkisi hakkında karar vermesi

Hakem veya hakem kurulu, tahkim sözleşmesinin varlığı ve geçerliliğine ilişkin itirazlar dâhil kendi yetkisi hakkında karar verebilir (m.422/1). Yetkisizlik itirazı en geç cevap dilekçesinde yapılır; yetkinin aşıldığı itirazı derhâl ileri sürülmelidir (m.422/2-3).

Tahkim yargılaması

• Eşitlik ve hukuki dinlenilme hakkı emredicidir (m.423).
• Usul kurallarını taraflar serbestçe belirler veya tahkim kurallarına yollama yapar; yoksa hakem uygun bulduğu şekilde yürütür (m.424).
• Tahkim süresi: Aksi kararlaştırılmadıkça tek hakemde hakemin seçildiği, kurulda ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir yıldır. Süre tarafların anlaşmasıyla, anlaşamazlarsa taraf başvurusu üzerine mahkemece uzatılabilir; mahkemenin bu kararı kesindir (m.427).
• Davalının cevap dilekçesi vermemesi ikrar veya davanın kabulü sayılmaz, yargılamaya devam edilir (m.430/1-b).
• Aksi kararlaştırılmamışsa hakem kurulu oy çokluğuyla karar verebilir; hakkaniyet ve nasafete göre veya dostane çözüm yoluyla karar verebilmesi tarafların açıkça yetki vermesine bağlıdır (m.433).
• Taraflar sulh olursa yargılamaya son verilir ve talep hâlinde sulh, hakem kararı olarak tespit edilir (m.434).

Hakem kararının bildirilmesinden itibaren iki hafta içinde maddi hataların düzeltilmesi veya tavzih; bir ay içinde ileri sürülüp karara bağlanmamış konular için tamamlayıcı karar istenebilir (m.437).

Hakem kararına karşı iptal davası

İptal davası bir istinaf veya temyiz değildir; bölge adliye mahkemesi uyuşmazlığın esasını yeniden incelemez, yalnızca kanunda sınırlı olarak sayılan sebepleri denetler.

Tahkim sözleşmesi dışındaki konularda karar verildiğinde, ayrılabiliyorsa yalnızca bu bölüm iptal edilebilir (m.439/3).

Teminat gösterilirse taraf talebiyle icra durdurulabilir. İptal talebi, BAM aksine karar vermedikçe dosya üzerinden incelenir (m.439/5). İptal davasına ilişkin kararlar temyiz edilebilir; temyiz incelemesi iptal sebepleriyle sınırlıdır ve kararın icrasını durdurmaz (m.439/6, m.361/1). İptal davası kabul edilirse, kabul kararı temyiz edilmediği veya (b)–(f) bentleri nedeniyle kabul edildiği hâllerde taraflar aksini kararlaştırmamışlarsa hakemleri ve tahkim süresini yeniden belirleyebilir (m.439/7).

Hakem ücreti ve giderler

Hakem ücreti kural olarak taraflarla hakemler arasında kararlaştırılır; anlaşma yoksa Adalet Bakanlığının her yıl hazırladığı Hakem Ücret Tarifesi uygulanır (m.440/3). Başkanın ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça her bir hakeme ödenecek ücretin yüzde on fazlasıdır (m.440/4). Avans aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir; süresinde ödenmezse yargılama durdurulabilir ve bildirimden itibaren bir ay içinde ödenmezse tahkim sona erer (m.442/1-2). Yargılama giderleri aksi kararlaştırılmadıkça haksız çıkan tarafa yüklenir (m.442/4).

Özet

• HMK tahkim hükümleri, yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklara uygulanır (m.407).
• Taşınmaz ayni haklarından ve tarafların iradesine tabi olmayan işlerden doğan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir (m.408).
• Tahkim sözleşmesi yazılıdır; cevap dilekçesinde itiraz edilmemesi ve tahkim şartı içeren belgeye yollama da yazılı şekli karşılar; tahkim şartı asıl sözleşmeden bağımsızdır.
• Tahkim itirazı ilk itirazdır, resen gözetilmez; kabul edilirse dava usulden reddedilir (m.413).
• Hakem sayısı tek olmalıdır; kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir; yalnız gerçek kişiler hakem olabilir ve kurulda en az bir beş yıl kıdemli hukukçu bulunur.
• Tahkim süresi aksi kararlaştırılmadıkça bir yıldır; mahkemenin uzatma kararı kesindir.
• Hakem kararına karşı tek yol, bildirimden itibaren bir ay içinde tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılan iptal davasıdır; sebepler sınırlıdır ve dava icrayı durdurmaz.
• İptal davası kararları temyiz edilebilir; yargılamanın iadesi tahkimde sınırlı sebeplerle uygulanır (m.443).