İdari davalarda dava açma süresi, hukuki güvenlik ilkesinin bir gereğidir: İdari işlemler belirli bir süre sonra artık yargı yoluyla tartışılamaz hâle gelir. Süre hak düşürücü niteliktedir ve ilk incelemede re’sen gözetilir (İYUK m.14/3-e); süresinde açılmayan dava reddedilir. Bu nedenle sürenin ne kadar olduğu, ne zaman başladığı, hangi başvurularla durduğu veya yeniden işlediği sınavların en sık sorulan konularındandır. 7331 sayılı Kanunla 2021’de idareye başvuruya ilişkin bazı süreler kısaltılmıştır; aşağıdaki süreler güncel metne göredir.
Genel dava açma süreleri
Bu süreler genel niteliktedir; özel kanunlarda daha kısa veya uzun süre öngörülmüşse o süre uygulanır.
Sürenin başlangıcı
Anayasa, idari işlemlere karşı dava süresinin yazılı bildirim tarihinden başlayacağını öngörür (AY m.125/3). İYUK m.7/2 bunu ayrıntılandırır:
- İdari uyuşmazlıklarda: yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen gün.
- Vergi uyuşmazlıklarında: tahakkuku tahsile bağlı vergilerde tahsilatın; tebliğ yapılan hâllerde tebliğin; tevkif yoluyla alınan vergilerde istihkak sahibine ödemenin; tescile bağlı vergilerde tescilin yapıldığı tarihi izleyen gün.
- İdarenin dava açması gereken konularda: ilgili merci veya komisyon kararının idareye geldiği tarihi izleyen gün.
Yazılı bildirim yapılmamış olsa da ilgilinin işlemi başka yoldan öğrendiği kanıtlanabiliyorsa, yerleşik Danıştay içtihadı süreyi öğrenme tarihinden başlatmaktadır. Ancak öğrenmenin işlemin tüm unsurlarıyla birlikte ve kesin biçimde gerçekleşmesi aranır.
İlan yoluyla bildirim ve düzenleyici işlemler
Adresi belli olmayanlara özel kanunlara göre ilanen bildirim yapılmışsa, özel kanunda aksine hüküm yoksa süre son ilan tarihini izleyen günden itibaren on beş gün sonra işlemeye başlar (m.7/3).
İlanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar. Ancak düzenleyici işlemler süresinde dava konusu edilmemiş olsa bile tamamen denetim dışı kalmaz:
Sürelerin hesaplanması
İYUK m.8 genel esasları koyar:
- Süreler tebliğ, yayın veya ilan tarihini izleyen günden itibaren işler.
- Tatil günleri süreye dâhildir; ancak son gün tatile rastlarsa süre izleyen ilk çalışma gününün bitimine kadar uzar.
- Kanunda yazılı sürelerin bitimi çalışmaya ara verme zamanına rastlarsa, süre ara vermenin sona erdiği günü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzamış sayılır.
Bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinde çalışmaya ara verme her yıl 20 Temmuz–31 Ağustos arasıdır (m.61/1).
İdarenin sükûtu: zımni ret
Kişiler, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idareye başvurabilir (m.10/1). İdare susarsa kişi süresiz beklemek zorunda bırakılmaz:
Ayrıntılar:
- Otuz gün içinde verilen cevap kesin değilse, ilgili bunu ret sayarak dava açabileceği gibi kesin cevabı da bekleyebilir. Bekleme süresince dava süresi işlemez; ancak bekleme başvuru tarihinden itibaren dört ayı geçemez.
- Dava açılmamış veya dava süreden reddedilmişse, otuz günlük süre bittikten sonra idare cevap verirse, cevabın tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açılabilir.
Üst makama başvuru
Dava açmadan önce işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan dava açma süresi içinde istenebilir (m.11/1). Bu başvuru isteğe bağlıdır ve şu sonuçları doğurur:
| Aşama | Sonuç |
|---|---|
| Başvuru yapılınca | İşlemeye başlamış dava süresi durur |
| 30 gün cevap verilmezse | İstek reddedilmiş sayılır (m.11/2) |
| Açık veya zımni ret | Dava süresi kaldığı yerden işlemeye devam eder; başvuruya kadar geçen süre hesaba katılır (m.11/3) |
İvedi yargılama usulüne tabi işlerde (m.20/A-2-b) ve merkezî sınav davalarında (m.20/B-1-b) m.11 uygulanmaz; üst makama başvuru süreyi durdurmaz.
Görevsiz yere başvuru
İdari yargının görevine giren bir dava adli yargıda açılır ve görev yönünden reddedilirse, ret kararının kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli idari mahkemede dava açılabilir. Adli yargıya başvuru tarihi, idari yargıya başvuru tarihi kabul edilir (m.9/1). Otuz günlük süre geçmiş olsa bile asıl idari dava süresi henüz dolmamışsa bu süre içinde de dava açılabilir (m.9/2).
İdari yargı içindeki görevsizlik ve yetkisizlikte dava dosyası görevli veya yetkili mahkemeye gönderildiğinden ayrıca süre sorunu doğmaz (m.15/1-a, m.43). Dilekçenin görevli idari mercie tevdii hâlinde de mahkemeye başvuru tarihi, merciine başvuru tarihi sayılır (m.15/2).
Eylemlerde süre
İdari eylemden zarar görenler önce, eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmalıdır. İsteğin reddi hâlinde ret işleminin tebliğini izleyen günden, otuz gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bitiminden itibaren dava süresi içinde dava açılır (m.13/1).
Sürenin kaçırılmasının sonuçları ve sık hatalar
Dava açma süresi kamu düzenine ilişkin olduğundan taraflar süreyi anlaşmayla uzatamaz. Süre aşımı ilk incelemede veya davanın herhangi bir aşamasında fark edilirse dava reddedilir (m.14/3-e, m.14/6, m.15/1-b). Süresinde dava açılmayan işlem, idare tarafından geri alınmadıkça hukuk düzeninde kalmaya devam eder.
Sık yapılan hatalar şunlardır:
- Süreyi tebliğ gününden başlatmak: Süre tebliğ gününü izleyen günden başlar (m.8/1).
- Zımni retten sonra cevap beklemek: Otuz günlük süre dolunca istek reddedilmiş sayılır ve dava süresi işlemeye başlar. İdarenin bu süreden sonra verdiği açık cevap, m.10/2’nin son cümlesindeki koşullarla yeni bir süre doğurur.
- m.11 başvurusunu dava süresi geçtikten sonra yapmak: Üst makama başvuru ancak dava açma süresi içinde yapılırsa süreyi durdurur.
- Vergi davalarında altmış günlük süreyi uygulamak: Vergi mahkemelerinde genel süre otuz gündür.
Özel yargılama usullerinde süreler
| Usul | Dava açma süresi | m.11 başvurusu |
|---|---|---|
| Genel (idare mahkemesi, Danıştay) | 60 gün | Uygulanır |
| Genel (vergi mahkemesi) | 30 gün | Uygulanır |
| İvedi yargılama (ihale, acele kamulaştırma, ÖYK kararları vb., m.20/A) | 30 gün | Uygulanmaz |
| MEB ve ÖSYM merkezî sınavları (m.20/B) | 10 gün | Uygulanmaz |
Özet
- Genel dava açma süresi Danıştay ve idare mahkemelerinde 60, vergi mahkemelerinde 30 gündür; özel kanun hükümleri saklıdır.
- Süre yazılı bildirimi izleyen günden başlar; ilanen bildirimde son ilandan itibaren 15 gün sonra işlemeye başlar.
- Düzenleyici işleme karşı süre geçmiş olsa da uygulama işlemiyle birlikte dava açılabilir (m.7/4).
- Tatil günleri süreye dâhildir; sürenin bitimi adli ara vermeye denk gelirse süre 7 gün uzar.
- İdarenin 30 gün susması ret sayılır; kesin olmayan cevapta bekleme başvurudan itibaren 4 ayı geçemez.
- Üst makama başvuru süreyi durdurur, ret üzerine süre kaldığı yerden devam eder; ivedi usulde ve sınav davalarında bu imkân yoktur.
- Adli yargıdan görev yönünden ret hâlinde kesinleşmeden itibaren 30 gün içinde idari dava açılabilir.
- Eylemlerde önce 1 yıl / her hâlde 5 yıl içinde idareye başvurmak gerekir.