İlk İnceleme

İdari yargıda dava dilekçesi, karşı tarafa tebliğ edilmeden önce bir ön denetimden geçer. “İlk inceleme” denilen bu aşamada mahkeme, davanın esasına girmeden, görülebilmesi için gereken usul şartlarının bulunup bulunmadığını kanunda gösterilen sıraya göre denetler. Eksiklik saptanırsa, eksikliğin türüne göre dava reddedilir, dosya başka mahkemeye gönderilir, dilekçe reddedilir veya dilekçe doğru hasma tebliğ edilir. Hangi eksikliğin hangi sonucu doğurduğu, sınavlarda en çok sorulan eşleştirmelerdendir.

Dava dilekçesi ve kayıt

İdari davalar Danıştay, idare mahkemesi ve vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılır (İYUK m.3/1). Dilekçede tarafların ve vekillerinin kimlik ve adresleri ile gerçek kişilerin T.C. kimlik numarası, davanın konusu, sebepleri ve delilleri, işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir; vergi, mali yükümlülük ve tam yargı davalarında uyuşmazlık konusu miktar da yazılır (m.3/2). Dava konusu işlem ve belgeler dilekçeye eklenir; dilekçe ve ekler karşı taraf sayısından bir fazla verilir (m.3/3).

Dilekçe; Danıştaya, ilgili mahkemeye, başka bir idare veya vergi mahkemesine, bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde asliye hukuk hâkimliklerine veya yurt dışında Türk konsolosluklarına verilebilir (m.4). Harç ve posta ücreti alındıktan sonra deftere kaydedilir ve dava, kaydın yapıldığı tarihte açılmış sayılır (m.6/1).

Harç veya posta ücreti eksikse, otuz gün içinde tamamlanması ilgiliye tebliğ edilir; yerine getirilmezse bildirim bir kez daha tekrarlanır. Yine tamamlanmazsa davanın açılmamış sayılmasına karar verilir (m.6/4).

İlk incelemenin konuları ve sırası

İYUK m.14/3’e göre dilekçeler, Danıştayda daire başkanının görevlendireceği tetkik hâkimi, idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği üye tarafından şu yönlerden sırasıyla incelenir:

1. Görev ve yetki,
2. İdari merci tecavüzü,
3. Ehliyet,
4. İdari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem olup olmadığı,
5. Süre aşımı,
6. Husumet,
7. m.3 ve m.5’e uygunluk.

Sıranın önemi şudur: Önce gelen bir eksiklik saptandığında sonraki konulara geçilmez. Örneğin mahkeme görevsizse, sürenin geçip geçmediğine bakmadan görev yönünden karar verir.

İnceleme, dilekçenin alındığı tarihten itibaren en geç on beş gün içinde sonuçlandırılır (m.14/4). Kanuna aykırılık görülürse durum bir raporla mahkemeye veya daireye bildirilir; tek hâkimle görülecek davalarda rapor düzenlenmez, hâkim doğrudan karar verir. Aykırılık yoksa veya rapor yerinde görülmezse dilekçe davalıya tebliğ edilir (m.14/5).

Bu konular yalnızca ilk incelemede değil, davanın her safhasında gözetilir:

Örneğin dilekçe davalıya tebliğ edildikten sonra idarenin savunmasıyla dava süresinin geçtiği anlaşılırsa, mahkeme yargılamanın o aşamasında süre aşımı nedeniyle davayı reddeder. İlk incelemede bir eksikliğin gözden kaçmış olması, davacı lehine kazanılmış bir hak yaratmaz.

Konuların kısa açıklaması

• Görev ve yetki: Davanın adli veya idari yargıda, idari yargıda da hangi tür ve hangi yer mahkemesinde görüleceği.
• İdari merci tecavüzü: Kanunun önce bir idari mercie başvurmayı zorunlu kıldığı ya da uyuşmazlığın çözümünü idari bir mercie bıraktığı hâllerde, bu mercie gidilmeden doğrudan mahkemeye başvurulması.
• Ehliyet: Davacının dava açma ehliyeti (medeni hakları kullanma ehliyeti, avukat olmayan vekil) ve iptal davasında menfaat, tam yargı davasında kişisel hak ilişkisi.
• Kesin ve yürütülmesi gereken işlem: Dava konusunun tek başına hukuki sonuç doğuran bir idari işlem olması; hazırlık işlemleri, görüş, öneri ve iç yazışmalar bu nitelikte değildir.
• Süre aşımı: Dava açma süresinin geçmiş olması.
• Husumet: Davanın doğru idareye yöneltilmesi.
• Dilekçe şartları: m.3’teki unsurlar ve m.5’teki tek dilekçeyle dava açma koşulları.

Ehliyet ile menfaatin ilişkisi

İlk incelemedeki “ehliyet” kavramı iki katmanlıdır. Birincisi dava ehliyetidir: Davacının medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olması veya kanuni temsilcisi aracılığıyla davaya katılması gerekir; tüzel kişiler organları eliyle dava açar. İkincisi dava açma ehliyeti olarak da anılan hukuki ilişkidir: İptal davasında menfaat ihlali, tam yargı davasında kişisel hak ihlali aranır (m.2/1). İki katmandan biri eksikse dava ehliyet yönünden reddedilir. Ehliyetli bir kişinin avukat olmayan bir vekil eliyle dava açması ise ehliyet yokluğu değil, temsil sorunudur; bu hâlde dava değil dilekçe reddedilir ve otuz gün içinde bizzat veya avukat aracılığıyla dava açılması imkânı tanınır (m.15/1-d).

Kesin ve yürütülmesi gereken işlem

İptal davasının konusu, ilgilinin hukuki durumunda tek başına değişiklik yaratan, başka bir makamın onayına ihtiyaç duymayan işlemdir. Bir işlemin birden fazla makamın iradesiyle oluştuğu hâllerde (karma veya bileşik işlemler), dava son ve kesin iradeye karşı açılır; ara aşamadaki görüş veya teklif tek başına dava konusu olamaz. Kesin olmayan bir işleme karşı açılan dava, süre veya husumet incelemesine geçilmeden m.15/1-b uyarınca reddedilir.

İlk inceleme üzerine verilecek kararlar

İYUK m.15/1 her eksiklik türü için ayrı bir sonuç öngörür:

Husumet hatası davacının aleyhine sonuç doğurmaz; mahkeme doğru idareyi kendisi belirleyip dilekçeyi ona tebliğ eder. Bu kural, idari yargıda re’sen araştırma ilkesinin bir yansımasıdır.

Tevdi ve harç

Dilekçe görevli idari mercie tevdi edilirse, mahkemeye başvuru tarihi o merciine başvuru tarihi sayılır (m.15/2). Böylece davacı süre kaybına uğramaz. m.3’e aykırılık nedeniyle reddedilen dilekçe yerine verilen yeni dilekçe için ayrıca harç alınmaz (m.15/3).

Dilekçe reddinin tekrarı

Kanun yolu bakımından ilk inceleme kararları

İlk inceleme üzerine verilen kararlardan; idari yargı içinde görev ve yetki yönünden ret ve gönderme kararları, gerçek hasma tebliğ kararları ve dilekçe ret kararları dışındakilere karşı, ilgisine göre istinaf veya temyiz yoluna başvurulabilir (m.15/4). Dolayısıyla ehliyet, kesin işlem yokluğu, süre aşımı nedeniyle verilen ret kararları ve adli yargının görevli olduğu gerekçesiyle verilen ret kararları kanun yoluna götürülebilir.

İstinaf merci, ilk inceleme üzerine verilen bir kararı haklı bulursa kararı kaldırarak dosyayı kararı veren mahkemeye gönderir; bu hâl, 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen İYUK m.45/5-a’da sayılmıştır.

Özel usullerde ilk inceleme

Kanun bazı davalar için ilk inceleme süresini kısaltmıştır:

Özet

• Dava, harç ve posta ücreti alınarak dilekçenin deftere kaydedildiği tarihte açılmış sayılır; harç eksikliği tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.
• İlk inceleme konuları m.14/3’te sayılıdır ve sırasıyla incelenir: görev-yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin işlem, süre, husumet, dilekçe şartları.
• Bu konular davanın her safhasında gözetilir (m.14/6).
• Adli yargının görevinde ret; idari yargı içinde görev-yetki sorununda dosya gönderilir.
• Ehliyet, kesin işlem yokluğu ve süre aşımında dava reddedilir; husumet hatasında dilekçe gerçek hasma tebliğ edilir.
• m.3 ve m.5’e aykırılıkta dilekçe 30 gün içinde yenilenmek üzere reddedilir; aynı yanlışlık tekrarlanırsa dava reddedilir.
• İdari yargı içi görev-yetki kararları, gerçek hasma tebliğ ve dilekçe ret kararları kanun yoluna götürülemez.