Taşınır mülkiyeti, TMK m.762–778 arasında düzenlenmiştir; ancak kazanma yollarının tam anlaşılması için zilyetliğin devrine (TMK m.977–980) ve taşınır davasına (TMK m.988–991) ilişkin hükümlerin de birlikte okunması gerekir. Taşınmazlarda tapu siciline verilen işlevi taşınırlarda zilyetlik üstlenir: mülkiyet kural olarak zilyetliğin devriyle geçer ve zilyetliğe güvenen iyiniyetli kişi korunur. Sınavlarda özellikle teslim türleri, çalınan eşyada beş yıllık süre, bulunmuş eşya ile define ayrımı ve işleme kuralı sıkça sorulur.
Konu
Taşınır mülkiyetinin konusu, nitelikleri itibarıyla taşınabilen maddi şeyler ile edinmeye elverişli olan ve taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen doğal güçlerdir (TMK m.762). Bu nedenle elektrik gibi doğal güçler de taşınır mülkiyetine konu olabilir.
Kazanma yollarının sınıflandırılması
| Tür | Özellik | Örnekler |
|---|---|---|
| Devren (türev) kazanma | Mülkiyet önceki malikten devralınır; kazanan, öncekinin hakkına dayanır | Teslimle nakil (TMK m.763/1) |
| Aslen (asli) kazanma | Mülkiyet önceki malikin iradesinden bağımsız olarak doğar | Sahiplenme, bulunmuş eşya, define, işleme, karışma-birleşme, kazandırıcı zamanaşımı |
| İyiniyetli kazanım | Devredenin yetkisi olmasa da iyiniyetli edinen korunur | TMK m.763/2, m.988 |
İyiniyetli kazanımın aslen mi devren mi kazanma olduğu doktrinde tartışmalıdır; sınav bakımından önemli olan, devredenin tasarruf yetkisizliğine rağmen kazanımın korunmasıdır.
Mülkiyetin nakli
Satış sözleşmesi tek başına mülkiyeti geçirmez; yalnızca satıcıya mülkiyeti devir borcu yükler. Mülkiyetin geçmesi için şu unsurlar aranır:
- Geçerli bir hukuki sebep (satış, bağışlama, trampa gibi borçlandırıcı işlem),
- Tasarruf yetkisi (kural olarak malikte bulunur),
- Zilyetliğin devri (teslim veya teslimin yerine geçen yollar),
- Doktrinde ayrıca taraflar arasında mülkiyetin geçmesine yönelik bir irade uyuşması (aynî sözleşme) arandığı da kabul edilir.
Türk hukukunda baskın görüş ve yerleşik uygulama, taşınır mülkiyetinin devrinde de illilik ilkesini benimser: Borçlandırıcı işlem geçersizse teslim yapılmış olsa bile mülkiyet geçmez ve devreden mülkiyete dayanarak şeyi geri isteyebilir. Soyutluk ilkesini savunan azınlık görüşe göre ise bu durumda yalnızca sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurulabilir.
Zilyetliğin devri yolları
| Yol | Dayanak | Açıklama |
|---|---|---|
| Hazırlar arasında teslim | TMK m.977 | Şeyin veya üzerinde hâkimiyeti sağlayan araçların (ör. depo anahtarı) teslimi ya da edinenin önceki zilyedin rızasıyla hâkimiyeti kullanabilecek duruma gelmesi |
| Temsilciye teslim | TMK m.978 | Temsilciye yapılan teslim, temsil edilene yapılmış sayılır |
| Hükmen teslim | TMK m.766, m.979 | Devreden, özel bir hukuki ilişkiye dayanarak (ör. kira, ödünç) şeyi elinde tutmaya devam eder |
| Zilyetliğin havalesi | TMK m.979 | Şey üçüncü kişinin elindedir; devir o kişiye karşı ancak devredenin bildirimiyle hüküm doğurur |
| Emtiayı temsil eden senet | TMK m.980 | Taşıyıcıya veya umumi mağazaya bırakılan emtiayı temsil eden kıymetli evrakın teslimi emtianın teslimi gibidir |
Kanunda ayrıca düzenlenmemekle birlikte doktrinde kısa elden teslim de kabul edilir: Şeyi kiracı olarak elinde bulunduran kişi onu satın alırsa, ayrıca bir el değiştirmeye gerek olmadan zilyetliğin niteliği değişir.
Hükmen teslimin sınırı: Mülkiyeti nakleden kişi özel bir hukuki ilişkiye dayanarak zilyetliği korursa mülkiyet teslimsiz geçer; ancak işlem üçüncü kişileri zarara sokmak veya taşınır rehni kurallarından kurtulmak için yapılmışsa nakil sonuç doğurmaz ve bu amacın varlığını hâkim takdir eder (TMK m.766). Bu sınırın amacı, rehin için zorunlu olan teslim şartının “satıp geri kiralama” yoluyla dolanılmasını önlemektir.
Mülkiyeti saklı tutma
Satıcı, bedel tamamen ödenene kadar mülkiyeti kendisinde tutmak isteyebilir. Bu kayıt sıkı şekle bağlanmıştır:
Hayvan satışlarında mülkiyeti saklı tutma sözleşmesi yapılamaz (TMK m.764/2). Taksitle mal satan kişi, taksitli satışa ilişkin özel hükümlere uymak koşuluyla mülkiyeti saklı tutma sözleşmesine dayanarak malın geri verilmesini isteyebilir (TMK m.765). Sicile kayıt yapılmadıkça kayıt geçerli olmaz; mal teslim edilmişse mülkiyet alıcıya geçmiş sayılır.
İyiniyetli kazanım ve taşınır davası
Taşınırı elinde bulunduranın malik olduğu karine olarak kabul edilir (TMK m.985). Bu karineye güvenerek iyiniyetle edinen kişinin korunup korunmayacağı, şeyin malikin elinden iradesiyle mi yoksa iradesi dışında mı çıktığına göre belirlenir.
İradeyle çıkma (emin sıfatıyla zilyet): Malik şeyi kiracıya, ödünç alana, tamirciye veya saklayana kendi iradesiyle vermişse, bu kişiden iyiniyetle mülkiyet veya sınırlı aynî hak edinen kişinin edinimi, zilyedin tasarruf yetkisi olmasa bile korunur (TMK m.988). Malik ancak kendisine güvendiği emin zilyede karşı sözleşme veya haksız fiil hükümlerine başvurabilir.
İrade dışı çıkma:
Şey açık artırmadan, pazardan veya benzeri eşya satanlardan iyiniyetle edinilmişse, iyiniyetli birinci ve sonraki edinenlere karşı dava ancak ödenen bedelin geri verilmesi koşuluyla açılabilir (TMK m.989/2). Para ve hamile yazılı senetler ise iradesi dışında elden çıkmış olsa bile iyiniyetle edinen kişiden geri istenemez (TMK m.990). İyiniyetle edinmemiş kişiye karşı önceki zilyet her zaman taşınır davası açabilir (TMK m.991/1).
| Durum | İyiniyetli edinene karşı taşınır davası | Dayanak |
|---|---|---|
| Emin sıfatıyla zilyetten edinme | Açılamaz; edinim korunur | TMK m.988 |
| Çalınan, kaybolan, irade dışı çıkan şey | Beş yıl içinde açılabilir | TMK m.989/1 |
| Bu şey açık artırma, pazar veya benzeri satıcıdan iyiniyetle alınmışsa | Ödenen bedel geri verilerek açılabilir | TMK m.989/2 |
| Para ve hamile yazılı senetler | Açılamaz | TMK m.990 |
| Edinen iyiniyetli değilse | Her zaman açılabilir | TMK m.991 |
İyiniyetin varlığı asıldır; ancak durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kişi iyiniyet iddiasında bulunamaz (TMK m.3). Piyasa değerinin çok altında, belgesiz ve şüpheli koşullarda yapılan alımlarda iyiniyet iddiası bu nedenle zayıflar.
Aslen kazanma yolları
Sahiplenme
Sahipsiz bir taşınırı malik olmak iradesiyle zilyetliğine geçiren kişi onun maliki olur (TMK m.767). Tutulan av hayvanları yeniden serbest kalır ve sahipleri gecikmeksizin ve ara vermeksizin aramazsa; ehlileştirilmiş hayvanlar tekrar vahşileşip sahibine dönmezse sahipsiz duruma gelir. Arı oğulu ise başkasının taşınmazına uçmuş olmakla sahipsiz duruma gelmez (TMK m.768).
Bulunmuş eşya
Kaybedilmiş bir şey sahipsiz değildir; bu nedenle bulan kişi hemen malik olmaz. Bulan; malın sahibine, sahibini bilmiyorsa kolluğa veya köylerde muhtara bildirmek ya da araştırma yapıp gerektiğinde ilan etmekle yükümlüdür; şey önemli ölçüde değerliyse her hâlde kolluğa veya muhtara bildirim gerekir (TMK m.769). Bulunan şey özenle korunur; korunması aşırı gider gerektiriyorsa, çabuk bozulabilirse veya kolluk ya da kamu kurumunda bir yıldan fazla saklanmışsa açık artırmayla satılabilir ve satış bedeli şeyin yerine geçer (TMK m.770).
Malik, ilan veya bildirim tarihinden başlayarak beş yıl içinde ortaya çıkmazsa, yükümlülüklerini yerine getirmiş olan bulan kişi mülkiyeti kazanır. Şey malikine geri verilirse bulan, giderlerinin ödenmesini ve uygun bir ödül isteyebilir. Şey oturulan bir evde, işyerinde veya kamu hizmeti görülen yerde bulunmuşsa o yerin sahibi, kiracı veya kurum bulan sayılır; ancak bunlar ödül isteyemez (TMK m.771).
Define
Bulunmalarından çok zaman önce gömülmüş veya saklanmış olduğu ve artık malikinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan değerli şeyler definedir. Define, bilimsel değer taşıyan eşyaya ilişkin hükümler saklı kalmak üzere, içinde bulunduğu taşınmaz veya taşınırın malikine ait olur; bulan kişi değerinin yarısını aşmamak üzere uygun bir ödül isteyebilir (TMK m.772). Bilimsel değeri olan sahipsiz doğal şeyler ve eski eserler özel kanun hükümlerine tabidir (TMK m.773).
| Bulunmuş eşya | Define | |
|---|---|---|
| Malik durumu | Maliki vardır, şey kaybedilmiştir | Malikinin artık bulunmadığı kesin olarak anlaşılır |
| Mülkiyet | Beş yıl sonunda bulana geçer | Bulunduğu taşınmaz veya taşınırın malikine ait olur |
| Bulanın hakkı | Gider ve uygun ödül | Değerinin yarısını aşmayan uygun ödül |
| Dayanak | TMK m.769–771 | TMK m.772 |
Düşen veya sürüklenen şeyler
Su, rüzgâr, çığ gibi doğal güçlerin etkisiyle veya rastlantı sonucu başkasının egemenlik alanına giren taşınırlar ve hayvanlar bakımından o kişi, kaybolan eşyayı bulanın hak ve yükümlülüklerine tabidir. Başkasının kovanına göçen arı oğulu ise bedel ödenmeksizin kovan malikinin olur (TMK m.774).
İşleme
İşleyen iyiniyetli değilse, emeğin değeri daha fazla olsa bile hâkim yeni şeyi malike bırakabilir. Her iki durumda da tazminat ve sebepsiz zenginleşmeden doğan istemler saklıdır (TMK m.775/2-3).
Karışma ve birleşme
Birden çok kişinin taşınırları önemli zarar verilmeden veya aşırı emek ve para harcanmadan ayrılamayacak şekilde karışmış ya da birleşmişse, bu kişiler yeni şey üzerinde karışma veya birleşme anındaki değerleri oranında paylı mülkiyete sahip olur. Bir taşınır diğerinin ikincil nitelikte bütünleyici parçası olacak şekilde birleşirse eşyanın tamamı ana parçanın malikine ait olur. Tazminat ve sebepsiz zenginleşme istemleri saklıdır (TMK m.776).
Kazandırıcı zamanaşımı
Şartlar: başkasına ait taşınır, beş yıllık davasız ve aralıksız zilyetlik, iyiniyet ve malik sıfatıyla (asli) zilyetlik. Zilyetlik irade dışı kaybedilir ve zilyet bir yıl içinde şeyi ele geçirir veya açacağı davayla yeniden elde ederse zamanaşımı kesilmiş olmaz. Sürenin hesaplanması, kesilmesi ve durmasında Borçlar Kanununun zamanaşımı hükümleri kıyasen uygulanır (TMK m.777/2-3). Kazandırıcı zamanaşımı özellikle edinenin iyiniyetli olduğu ancak devrin başka bir sebeple korunmadığı durumlarda (ör. ehliyetsiz devredenden edinme) önem kazanır.
Taşınır mülkiyetinin kaybı
Taşınır mülkiyeti, malik tarafından terk edilmedikçe veya başkası tarafından kazanılmadıkça yalnızca zilyetliğin kaybıyla sona ermez (TMK m.778). Kaybedilen veya çalınan bir şeyin maliki, zilyetliği yitirmiş olsa da malik olmaya devam eder. Terk, malikin mülkiyetten vazgeçme iradesiyle zilyetliği bırakmasıdır; terk edilen şey sahipsiz hâle gelir ve sahiplenmeye açılır.
Özet
- Taşınır mülkiyetinin nakli için zilyetliğin devri gerekir; baskın görüş illilik ilkesini uygular (TMK m.763).
- Teslim; hazırlar arasında, temsilciye, hükmen teslim, zilyetliğin havalesi ve emtia senedinin teslimi yollarıyla gerçekleşir (TMK m.977–980); rehin kurallarını dolanmaya yönelik hükmen teslim sonuç doğurmaz (TMK m.766).
- Mülkiyeti saklı tutma, resmî şekilde yapılıp devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicile kaydedilmedikçe geçersizdir; hayvan satışında yapılamaz (TMK m.764).
- Emin zilyetten iyiniyetle edinen korunur (TMK m.988); çalınan ve kaybolan şeylerde beş yıllık taşınır davası vardır, pazar ve açık artırmadan alımda bedel iadesi şarttır (TMK m.989); para ve hamile yazılı senetler geri istenemez (TMK m.990).
- Bulunan şeyin maliki beş yıl içinde çıkmazsa mülkiyet bulana geçer; bulan uygun ödül isteyebilir, ev veya işyeri sahibi ödül isteyemez (TMK m.771).
- Define bulunduğu malın malikine ait olur; bulan değerin yarısını aşmayan ödül isteyebilir (TMK m.772).
- İşlemede emek değeri daha fazlaysa yeni şey işleyenin olur; karışma ve birleşmede paylı mülkiyet, ikincil parçada ana parça malikinin mülkiyeti söz konusudur (TMK m.775–776).
- Beş yıl davasız, aralıksız, iyiniyetli ve malik sıfatıyla zilyetlik mülkiyeti kazandırır; zilyetliğin tek başına kaybı mülkiyeti sona erdirmez (TMK m.777–778).