Vekâlet sözleşmesi, iş görme sözleşmelerinin temel tipidir: Vekil, belirli bir sonucu garanti etmeden, başkasının işini onun menfaatine uygun ve özenle görmeyi üstlenir. Avukatlık, doktorluk, mali müşavirlik gibi pek çok meslek ilişkisi bu çerçevede değerlendirilir. TBK m.502–514 genel vekâlet hükümlerini, m.515–525 ise kredi mektubu, kredi emri ve simsarlık gibi özel vekâlet ilişkilerini düzenler. Sınavlarda özellikle özel yetki gerektiren işlemler, alt vekil sorumluluğu ve sona erme sık sorulur.
Tanım ve nitelik
Vekâlet sözleşmesinin ayırt edici özellikleri şunlardır:
- Sonuç değil, özenli faaliyet borcu: Avukat davayı kazanmayı değil, davayı gereği gibi takip etmeyi üstlenir. Eser sözleşmesinden temel farkı budur.
- Ücret zorunlu unsur değildir: Vekil ancak sözleşme veya teamül varsa ücrete hak kazanır (TBK m.502/3). Meslek olarak yapılan işlerde teamül gereği ücret doğar.
- Genel (torba) iş görme tipi: Vekâlet hükümleri, niteliklerine uygun düştüğü ölçüde TBK’da düzenlenmemiş iş görme sözleşmelerine de uygulanır (m.502/2).
- Şekil: Kanun genel bir şekil öngörmez. Ancak vekilin yapacağı işlem şekle bağlıysa, o işlem için verilecek temsil yetkisinin de aynı şekle uyması aranabilir (ör. tapu işlemleri için noterde düzenleme şeklinde vekâletname).
Vekâlet sözleşmesi ve temsil yetkisi
Vekâlet sözleşmesi iç ilişkiyi (vekil ile vekâlet veren arasındaki borçları) düzenler. Vekilin üçüncü kişilerle vekâlet veren adına işlem yapabilmesi ise ayrıca temsil yetkisinin verilmesine bağlıdır. Uygulamada “vekâletname” denilen belge, aslında bu temsil yetkisinin belgesidir. Vekil, vekâlet veren adına (doğrudan temsil) veya kendi adına fakat onun hesabına (dolaylı temsil) işlem yapabilir.
Kurulması
Kendisine iş görülmesi önerilen kişi bu işi görme konusunda resmî sıfata sahipse, işin yapılması mesleğinin gereği ise ya da bu gibi işleri kabul edeceğini duyurmuşsa, öneriyi hemen reddetmedikçe sözleşme kurulmuş sayılır (TBK m.503). Bu hüküm, susmanın kabul sayıldığı özel bir durumdur.
Vekâletin kapsamı ve özel yetki
Kapsam sözleşmede açıkça gösterilmemişse işin niteliğine göre belirlenir; vekâlet özellikle işin görülmesi için gerekli hukuki işlemleri yapma yetkisini de kapsar (m.504/1-2). Ancak bazı ağır sonuçlu işlemler için genel vekâlet yetmez:
| Özel yetki gerektiren işlemler (m.504/3) |
|---|
| Dava açma, sulh olma, hakeme başvurma |
| İflas, iflasın ertelenmesi, konkordato talep etme |
| Kambiyo taahhüdünde bulunma (ör. bono imzalama) |
| Bağışlama yapma, kefil olma |
| Taşınmazı devretme veya bir hakla sınırlandırma (ör. ipotek kurma) |
İflasın ertelenmesi kurumu 2018’de İcra ve İflas Kanunundan çıkarılmış olsa da ibare TBK m.504/3 metninde aynen durmaktadır; bugün uygulamadaki karşılığı konkordato talebidir.
Vekilin borçları
Talimata uyma
Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymak zorundadır. Ancak izin alma imkânı yoksa ve vekâlet veren durumu bilseydi izin vereceği açıksa talimattan ayrılabilir (m.505/1). Bunun dışında talimattan ayrılan vekil, doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile vekâlet borcunu ifa etmiş sayılmaz (m.505/2).
Şahsen ifa, sadakat ve özen
- Vekil borcunu bizzat ifa eder; ancak yetki verilmişse, durum zorunlu kılıyorsa veya teamül mümkün kılıyorsa işi başkasına yaptırabilir (m.506/1).
- Sadakat borcu, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözetmeyi, sır saklamayı ve çıkar çatışmasından kaçınmayı içerir (m.506/2).
- Özen ölçüsü objektiftir: vekilin kendi kişisel yetenekleri değil, aynı alandaki basiretli bir vekilin davranışı esas alınır (m.506/3).
Alt vekil (işin üçüncü kişiye gördürülmesi)
| Durum | Vekilin sorumluluğu |
|---|---|
| Yetkisi olmadan işi başkasına gördürmüşse | Alt vekilin fiilinden kendisi yapmış gibi sorumlu (m.507/1) |
| Başkasına vekâlet vermeye yetkiliyse | Yalnızca seçmede ve talimat vermede özenden sorumlu (m.507/2) |
Her iki durumda da vekâlet veren, vekilin alt vekile karşı haklarını doğrudan alt vekile karşı ileri sürebilir (m.507/3).
Hesap verme ve edinilenleri devretme
Vekil, istem üzerine hesap vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vekâlet verene vermekle yükümlüdür; teslimde geciktiği paranın faizini de öder (m.508).
Vekil kendi adına ve vekâlet veren hesabına (dolaylı temsille) işlem yapmışsa, bu işlemlerden doğan üçüncü kişilerdeki alacak, vekâlet veren vekile karşı bütün borçlarını ifa ettiği anda kendiliğinden vekâlet verene geçer (m.509/1). Bu yasal halefiyet, vekilin iflası hâlinde iflas masasına karşı da ileri sürülebilir; vekâlet veren, vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına edindiği taşınırların masadan ayrılmasını isteyebilir (m.509/2-3).
Vekâlet verenin borçları
- Ücret: Sözleşme veya teamül varsa (m.502/3).
- Gider ve avans: Vekilin vekâletin gereği gibi ifası için yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle ödemek ve vekili üstlendiği borçlardan kurtarmak (m.510/1).
- Zarar: Vekilin vekâletin ifası sebebiyle uğradığı zarar; ancak vekâlet veren kusursuzluğunu ispat ederek kurtulabilir (m.510/2). Yani kusur karine olarak kabul edilmiştir.
Bir kişiye birlikte vekâlet verenler vekile karşı müteselsilen sorumludur. Vekâleti birlikte üstlenenler de ifadan müteselsilen sorumludur ve devir yetkileri yoksa vekâlet vereni ancak birlikte yaptıkları işlemlerle bağlarlar (m.511).
Sona erme
Tek taraflı sona erdirme (azil ve istifa)
Vekâlet güven ilişkisine dayandığından, vekâlet verenin azil ve vekilin istifa hakkı her zaman kullanılabilir. Öğretide bu hakkın önceden tamamen ortadan kaldırılamayacağı kabul edilir. Haklı sebep gerekmez; yalnızca uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf zararı giderir.
Ölüm, ehliyet kaybı, iflas
Sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça vekâlet, vekilin veya vekâlet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası ile kendiliğinden sona erer; taraflardan biri tüzel kişiyse tüzel kişiliğin sona ermesi de aynı sonucu doğurur (m.513/1).
Sona erme vekâlet verenin menfaatlerini tehlikeye düşürüyorsa vekil (veya mirasçısı ya da temsilcisi), vekâlet veren tarafı işleri kendi başına görebilecek duruma gelinceye kadar ifaya devam etmekle yükümlüdür (m.513/2).
Sona ermeden habersiz vekil
Vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden vekâlet veren veya mirasçıları, sözleşme devam ediyormuş gibi sorumludur (m.514). Böylece iyiniyetli vekil korunur.
Özel vekâlet ilişkileri
Kredi mektubu
Kredi mektubu, mektup gönderenin gönderilene, mektuptan yararlanacak belirli kişiye istediği miktarda para ve benzeri şeyleri verme konusundaki vekâletini içeren belgedir; vekâlet ve havale hükümlerine tabidir (m.515/1). Bu vekâlet ancak gönderilen tarafından belirli bir miktar için kabul edilirse geçerlidir (m.515/3).
Kredi emri
Bir kimse, kredi emri verenin sorumluluğu altında üçüncü kişiye kendi adına ve hesabına kredi açmak için emir almış ve kabul etmişse, emri veren kredi borcundan kefil gibi sorumlu olur; ancak kredi emri yazılı olmadıkça emri veren sorumlu olmaz (m.516). Emri veren, yararlananın ehliyetsizliğini ileri sürerek kurtulamaz (m.517); kredi emri verilen kendiliğinden önel verirse veya talimata rağmen yararlanana başvurmayı ihmal ederse emri veren sorumluluktan kurtulur (m.518).
Simsarlık
Simsar, taraflar arasında bir sözleşme kurulması imkânını hazırlamayı veya kurulmasına aracılık etmeyi üstlenir ve sözleşme kurulursa ücrete hak kazanır (m.520/1, m.521/1). Kural olarak vekâlet hükümleri uygulanır (m.520/2).
- Taşınmaz simsarlığı yazılı şekle tabidir (m.520/3).
- Kurulan sözleşme geciktirici koşula bağlıysa ücret koşul gerçekleşince ödenir (m.521/2).
- Simsar diğer tarafın menfaatine hareket eder veya dürüstlüğe aykırı olarak diğer taraftan ücret sözü alırsa ücret ve gider haklarını kaybeder (m.523).
- Evlenme simsarlığından doğan ücret için dava açılamaz ve takip yapılamaz (m.524).
- Aşırı ücret, borçlunun istemiyle hâkimce hakkaniyete uygun olarak indirilebilir (m.525).
Özet
- Vekâlet, sonucu garanti etmeksizin özenli iş görme sözleşmesidir; ücret ancak sözleşme veya teamül varsa doğar (TBK m.502).
- Resmî sıfat, meslek veya duyuru varsa önerinin hemen reddedilmemesi sözleşmeyi kurar (m.503).
- Dava açma, sulh, tahkim, iflas/konkordato talebi, kambiyo taahhüdü, bağışlama, kefalet, taşınmaz devri ve sınırlandırılması özel yetki ister (m.504/3).
- Vekil talimata uyar, bizzat ve basiretli bir vekil özeniyle ifa eder; yetkisiz alt vekilin fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur (m.505–507).
- Vekâlet veren giderleri faiziyle öder; vekilin zararından kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur (m.510).
- Taraflar her zaman sona erdirebilir; uygun olmayan zamanda sona erdiren zararı giderir (m.512).
- Ölüm, ehliyet kaybı ve iflas, aksi anlaşılmadıkça vekâleti sona erdirir; habersiz vekilin işlemleri vekâlet vereni bağlar (m.513–514).
- Kredi emri yazılı olmalıdır ve emri veren kefil gibi sorumludur; taşınmaz simsarlığı yazılı şekle tabidir, evlenme simsarlığı ücreti dava edilemez (m.516, 520, 524).