Kefalet, alacaklıya borçlunun malvarlığının yanında bir de kefilin malvarlığına başvurma imkânı veren kişisel teminattır. Kefil karşılık almadan ağır bir risk üstlendiğinden, 6098 sayılı TBK kefili korumak için sıkı şekil kuralları, eş rızası, azami miktar ve on yıllık süre sınırı gibi düzenlemeler getirmiştir. Konu TBK m.581–603 arasında yer alır ve sınavlarda en çok sorulan özel sözleşmelerden biridir.
Tanım ve fer’ilik
Sözleşmenin tarafları kefil ile alacaklıdır; asıl borçlu taraf değildir, rızası da gerekmez. Kefalet tek tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir.
Kefaletin temel özelliği fer’i (bağlı) olmasıdır:
- Kefalet ancak mevcut ve geçerli bir borç için yapılabilir; gelecekte doğacak veya koşula bağlı bir borç için de, borç doğduğunda veya koşul gerçekleştiğinde hüküm ifade etmek üzere kurulabilir (m.582/1).
- Asıl borç hangi sebeple sona ererse ersin, kefil de borcundan kurtulur (m.598/1).
- Kefil, asıl borçluya ait def’ileri ileri sürebilir ve sürmek zorundadır (m.591).
İstisna: Yanılma veya ehliyetsizlik sebebiyle borçlunun sorumlu olmadığı bir borç için, sözleşmeyi sakatlayan eksikliği bilerek güvence veren kişi kefalet hükümlerine göre sorumlu olur; zamanaşımına uğramış bir borca kefil olan için de aynı kural uygulanır (m.582/2).
Kefil, kanundan aksi anlaşılmadıkça bu bölümde tanınan haklardan önceden feragat edemez (m.582/3).
Garanti sözleşmesinden farkı
| Ölçüt | Kefalet | Garanti sözleşmesi (TBK m.128) |
|---|---|---|
| Asıl borca bağlılık | Fer’i; asıl borç yoksa kefalet de yok | Bağımsız; asıl borçtan ayrı bir edim üstlenilir |
| Def’iler | Asıl borçlunun def’ileri ileri sürülebilir | Kural olarak ileri sürülemez |
| Gerçek kişi güvence verdiğinde şekil | Kefalet şekli | Kefaletin şekil, ehliyet ve eş rızası hükümleri uygulanır (m.603) |
TBK m.603, kefaletin şekline, kefil olma ehliyetine ve eşin rızasına ilişkin hükümlerin gerçek kişilerce başka ad altında verilen kişisel güvencelere de uygulanacağını öngörür. Böylece “garanti” adı altında kefalet korumasının dolanılması engellenir.
Geçerlilik şartları
Şekil
Şekil şartı dört unsurdan oluşur:
- Yazılı şekil.
- Kefilin sorumlu olacağı azami miktar.
- Kefalet tarihi.
- Kefil azami miktarı, tarihi ve (müteselsil kefalette) müteselsil kefil sıfatıyla veya bu anlama gelen bir ifadeyle yükümlülük altına girdiğini kendi el yazısıyla belirtmelidir (m.583/1).
Kendi adına kefil olmak için özel yetki verilmesi ve kefil olma vaadi de aynı şekle bağlıdır (m.583/2). Kefilin sorumluluğunu artıran sonraki değişiklikler de bu şekle uyulmadıkça hüküm doğurmaz (m.583/3).
Eşin rızası
- Rıza yazılı ve en geç kurulma anında verilmelidir; sonradan verilen icazet yeterli değildir.
- Sonraki değişiklikler miktarı artırmıyor, adi kefaleti müteselsile dönüştürmüyor ve kefil yararına güvenceleri önemli ölçüde azaltmıyorsa eşin rızası gerekmez (m.584/2).
Eş rızası aranmayan kefaletler (m.584/3, 6455 sayılı Kanunla eklendi):
| İstisna |
|---|
| Ticaret siciline kayıtlı ticari işletme sahibinin veya ticaret şirketinin ortak ya da yöneticisinin işletme veya şirketle ilgili verdiği kefaletler |
| Esnaf ve sanatkârlar siciline kayıtlı esnaf/sanatkârların mesleki faaliyetleriyle ilgili kefaletleri |
| 5570 sayılı Kanun kapsamındaki faiz destekli kredilerde verilen kefaletler |
| Tarım kredi, tarım satış, esnaf ve sanatkârlar kredi ve kefalet kooperatifleri ile kamu kurum ve kuruluşlarınca kooperatif ortaklarına kullandırılan kredilerde verilen kefaletler |
Kefalet türleri
Adi kefalet
Adi kefalette alacaklı, önce borçluya başvurmadıkça kefili takip edemez. Şu hâllerde doğrudan kefile başvurabilir (m.585/1):
- Borçlu hakkındaki takip sonunda kesin aciz belgesi alınması,
- Borçlu aleyhine Türkiye’de takibatın imkânsız hâle gelmesi veya önemli ölçüde güçleşmesi,
- Borçlunun iflasına karar verilmesi,
- Borçluya konkordato mehli verilmesi.
Alacak rehinle de güvence altına alınmışsa adi kefil, alacağın önce rehinden alınmasını isteyebilir (iflas veya konkordato mehli hâli hariç) (m.585/2). Yalnızca açığın kapatılması için kefil olunmuşsa (eksik kefalet), kefile başvuru kesin aciz belgesi, Türkiye’de takibin imkânsızlaşması veya konkordatonun kesinleşmesi durumlarında mümkündür (m.585/3).
Müteselsil kefalet
Müteselsil kefalette alacaklı, borçluyu takip etmeden veya taşınmaz rehnini paraya çevirmeden kefili takip edebilir; ancak bunun için borçlunun ifada gecikmesi ve ihtarın sonuçsuz kalması ya da açıkça ödeme güçsüzlüğü içinde olması gerekir (m.586/1). Alacak teslime bağlı taşınır rehni veya alacak rehni ile güvenceye alınmışsa, kural olarak rehin paraya çevrilmeden kefile başvurulamaz (m.586/2).
| Adi kefalet | Müteselsil kefalet | |
|---|---|---|
| Kefile başvuru | Önce borçlu; m.585’teki hâllerde doğrudan | Borçlu temerrüdü + sonuçsuz ihtar veya açık ödeme güçsüzlüğü |
| Taşınmaz rehni | Kefil önce rehne başvurulmasını isteyebilir | Rehin paraya çevrilmeden kefile gidilebilir |
| Teslime bağlı taşınır/alacak rehni | Önce rehin | Kural olarak önce rehin |
| Şekil | Yazılı + azami miktar + tarih + el yazısı | Ayrıca müteselsil sıfatı el yazısıyla |
Birlikte kefalet, kefile kefil, rücua kefil
- Birlikte kefalet: Aynı borca birlikte kefil olanlardan her biri kendi payı için adi kefil gibi, diğerlerinin payı için kefile kefil gibi sorumludur (m.587/1). Müteselsil olarak yükümlü kefillerden her biri borcun tamamından sorumludur; ancak birlikte müteselsilen yükümlü ve Türkiye’de takip edilebilen bütün kefillere takibe girişilmedikçe kendi payından fazlasını ödemekten kaçınabilir (m.587/2).
- Bağımsız kefiller: Birbirinden bağımsız kefil olanlardan her biri kefalet borcunun tamamından sorumludur; ödeyen, diğerlerine toplam kefalet miktarındaki payı oranında rücu eder (m.587/4).
- Kefile kefil: Kefilin borcu için güvence veren; kefil ile birlikte adi kefil gibi sorumludur (m.588/1).
- Rücua kefil: Kefilin borçludan rücu alacağı için güvence verendir (m.588/2).
Kefilin sorumluluğunun kapsamı
Kefil her durumda sözleşmede belirtilen azami miktara kadar sorumludur (m.589/1). Aksi kararlaştırılmamışsa bu sınır içinde şunlardan sorumludur (m.589/2):
- Asıl borç ile borçlunun kusur veya temerrüdünün yasal sonuçları,
- Kefile önceden bildirilmesi koşuluyla borçluya karşı takip ve dava masrafları,
- İşlemiş bir yıllık ve işlemekte olan yıla ait akdî faizler.
Sözleşmede açıkça kararlaştırılmamışsa kefil, yalnızca kefaletten sonraki borçlardan sorumludur (m.589/3). Kefilin asıl borç ilişkisinin hükümsüzlüğünden doğan zarardan ve ceza koşulundan sorumlu olacağına ilişkin anlaşmalar kesin hükümsüzdür (m.589/4).
Borçlunun iflası sebebiyle asıl borç erken muaccel olsa bile vadeden önce kefil takip edilemez (m.590/1).
Kefilin def’ileri ve alacaklının yükümlülükleri
Kefil, asıl borçlunun ödeme güçsüzlüğünden doğmayan bütün def’ilerini ileri sürebilir ve sürmek zorundadır; asıl borçlu bir def’iden vazgeçmiş olsa bile kefil onu ileri sürebilir (m.591/1-2). Kumar veya bahis borcuna kefil, borcun niteliğini bilse bile asıl borçlunun def’ilerini ileri sürebilir (m.591/4).
Alacaklının başlıca yükümlülükleri:
- Rehin ve güvenceleri kefilin zararına azaltırsa, kefilin sorumluluğu buna uygun miktarda azalır (m.592/1).
- Borcu ödeyen kefile borç senetlerini, rehin ve güvenceleri teslim etmelidir (m.592/3).
- Borç muaccelse kefilin yapacağı ödemeyi kabul etmelidir; haklı sebep olmadan kaçınırsa kefil borcundan kurtulur (m.593).
- Asıl borçlu anapara veya faiz ödemesinde altı ay gecikirse durumu kefile bildirmelidir; iflas veya konkordatoda alacağını kaydettirmelidir. Bu gereklere uymazsa kefilin uğradığı zarar miktarınca haklarını kaybeder (m.594).
Kefil ile borçlu arasındaki ilişki
Kefil, borçlu kendisine karşı yükümlülüklerine aykırı davranmışsa, temerrüde düşmüşse veya kefil için tehlike önemli ölçüde artmışsa borçludan güvence ve borç muaccelse borçtan kurtarılmayı isteyebilir (m.595).
- Kefilin rücu hakkına ilişkin zamanaşımı, kefilin alacaklıya ifada bulunduğu anda işlemeye başlar (m.596/5).
- Kefil, dava hakkı vermeyen veya yanılma ya da ehliyetsizlik sebebiyle borçluyu bağlamayan bir borç için ödeme yaparsa borçluya rücu edemez (m.596/6).
- Ödeyen kefil durumu borçluya bildirmelidir; bildirmez ve habersiz borçlu da alacaklıya öderse kefil rücu hakkını kaybeder; alacaklıya karşı sebepsiz zenginleşme davası saklıdır (m.597).
Sona erme
| Sebep | Hüküm |
|---|---|
| Asıl borcun sona ermesi | Kefil de kurtulur (m.598/1) |
| Gerçek kişi kefalette 10 yıl | Kendiliğinden sona erer; en erken bitişten 1 yıl önce, kefalet şekline uygun yazılı açıklamayla en çok 10 yıllık yeni dönem için uzatılabilir (m.598/3-5) |
| Gelecekteki borca kefalette borçlunun mali durumunun önemli ölçüde bozulması | Borç doğmadıkça yazılı bildirimle dönme; alacaklının güven zararı giderilir (m.599) |
| Süreli kefalet | Sürenin sonunda kefil kurtulur (m.600) |
| Süreli olmayan kefalet | Borç muaccel olunca kefil, alacaklıdan bir ay içinde takip ve dava haklarını kullanmasını isteyebilir; yerine getirilmezse kurtulur (m.601) |
| Çalışanlara süreli olmayan kefalet | Her üç yılda bir, ertesi yılın sonunda geçerli olmak üzere fesih bildirimi (m.602) |
Özet
- Kefalet, kefil ile alacaklı arasında kurulan, asıl borca bağlı (fer’i) bir kişisel teminat sözleşmesidir (TBK m.581–582).
- Geçerlilik: yazılı şekil, azami miktar, tarih; azami miktar, tarih ve müteselsil sıfatı kefilin el yazısıyla (m.583).
- Evli kefil, ayrılık kararı veya yasal ayrı yaşama hakkı yoksa eşinin en geç kurulma anında verilen yazılı rızasını almalıdır; ticari, esnaf ve kooperatif kredisi istisnaları vardır (m.584).
- Adi kefalette önce borçluya başvurulur; müteselsil kefalette borçlunun temerrüdü ve sonuçsuz ihtar yeterlidir (m.585–586).
- Kefil her durumda azami miktarla sınırlı sorumludur; ceza koşulundan sorumluluk anlaşması kesin hükümsüzdür (m.589).
- Ödeyen kefil alacaklıya halef olur; rücu zamanaşımı ödeme anında başlar; ödemeyi borçluya bildirmelidir (m.596–597).
- Gerçek kişi kefalet 10 yılda kendiliğinden sona erer; uzatma şekle bağlıdır (m.598).
- Kefaletin şekil, ehliyet ve eş rızası hükümleri gerçek kişilerin başka ad altındaki kişisel güvencelerine de uygulanır (m.603).