Eser Sözleşmesi

Eser sözleşmesi, iş görme sözleşmelerinin sonuca yönelik olanıdır: Yüklenici yalnızca çalışmayı değil, ortaya somut bir sonuç (eser) çıkarmayı üstlenir. Bina inşaatı, bir makinenin onarımı, terziye elbise diktirilmesi, bir yazılımın sipariş üzerine geliştirilmesi bu sözleşmenin tipik örnekleridir. Konu TBK m.470–486 arasında düzenlenmiştir ve sınavlarda özellikle ayıp hükümleri, zamanaşımı süreleri ve işsahibinin fesih imkânları sık sorulur.

Tanım ve unsurlar

Tanımdan üç unsur çıkar:

• Eser: Emek sonucu ortaya çıkan, belirlenebilir bir sonuç. Maddi (bina, köprü, mobilya) veya maddi olmayan (proje çizimi, yazılım, konser) olabilir. Mevcut bir şeyin onarılması veya değiştirilmesi de eserdir.
• Bedel: Eser sözleşmesi daima ivazlıdır. Bedelsiz bir eser meydana getirme taahhüdü eser sözleşmesi değil, nitelikçe vekâlete yakın bir iş görme ilişkisidir.
• Anlaşma: Sözleşme kural olarak şekle bağlı değildir. Ancak taşınmaz devri borcu doğuran sözleşmeler (örneğin arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi) taşınmaz satış vaadi niteliği de taşıdığından uygulamada resmî şekle tabi tutulur.

Benzer sözleşmelerden ayrım

Yüklenici kendi malzemesiyle bir taşınır üretip devretmeyi üstlenmişse sözleşme eser sözleşmesi ile satış arasında yer alır; öğretide üretim ve emeğin ağırlıkta olduğu sipariş işlerinde eser sözleşmesi hükümlerinin uygulanması baskın görüştür.

Yüklenicinin borçları

Sadakat ve özen borcu

Yüklenici, işsahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır (TBK m.471/1). Özenin ölçüsü objektiftir: Benzer alanda iş üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken meslekî ve teknik kurallara uygun davranış esas alınır (m.471/2).

Şahsen ifa ve araç-gereç

Bu hüküm alt yüklenici (taşeron) kullanımının dayanağıdır. Ünlü bir ressama portre sipariş edilmişse kişisel özellik önemlidir; standart bir duvar örme işinde ise başkasına yaptırmak mümkündür. Aksine âdet veya anlaşma yoksa araç ve gereçleri yüklenici sağlar (m.471/4).

Malzeme bakımından sorumluluk

• Malzemeyi yüklenici sağlamışsa, malzemenin ayıbından işsahibine karşı satıcı gibi sorumludur (m.472/1).
• Malzemeyi işsahibi sağlamışsa yüklenici onu özenle kullanmak, hesabını vermek ve artanı geri vermekle yükümlüdür (m.472/2).
• İşsahibinin malzemesinin veya gösterdiği yerin (arsa) ayıplı olduğu ya da eserin gereği gibi yapılmasını tehlikeye düşüren başka bir durum anlaşılırsa yüklenici bunu hemen bildirmek zorundadır; bildirmezse sonuçlardan sorumlu olur (m.472/3).

İşe başlama, gecikme ve yürütme sırasında ayıp

İşe zamanında başlanmaması veya işin geciktirilmesi yüzünden yüklenicinin işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa, işsahibi teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilir (m.473/1). Bu, genel hükümlerdeki temerrüt kurallarından ayrılan, öne alınmış bir dönme imkânıdır.

Eser yapım aşamasındayken yüklenicinin kusuruyla ayıplı veya sözleşmeye aykırı yapılacağı açıkça görülüyorsa işsahibi uygun bir süre vererek ayıbın giderilmesini, aksi hâlde hasar ve masrafları yükleniciye ait olmak üzere işin üçüncü kişiye verileceğini ihtar edebilir (m.473/2; ikame yetkisi).

Ayıptan sorumluluk

Gözden geçirme ve bildirim külfeti

İşsahibi, teslimden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır (m.474/1). Taraflardan her biri giderini karşılayarak bilirkişi incelemesi isteyebilir (m.474/2). Kanun burada satıştaki gibi sabit bir gün sayısı öngörmemiş, “uygun süre” ölçütünü kullanmıştır.

Kabul ve gizli ayıp

• Gözden geçirmeyi ve bildirimi ihmal eden işsahibi eseri kabul etmiş sayılır (m.477/2).
• Ayıp sonradan ortaya çıkarsa (gizli ayıp) işsahibi gecikmeksizin bildirmek zorundadır; bildirmezse eseri kabul etmiş sayılır (m.477/3).

İşsahibinin seçimlik hakları

Yüklenicinin ayıptan sorumlu olduğu hâllerde işsahibi şu haklardan birini seçer (m.475/1):

1. Sözleşmeden dönme: Eser işsahibinin kullanamayacağı veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacağı ölçüde ayıplıysa.
2. Bedelden indirim: Eseri alıkoyup ayıp oranında indirim.
3. Ücretsiz onarım: Aşırı masraf gerektirmiyorsa, masrafları yükleniciye ait olmak üzere.

Bunlara ek olarak genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır (m.475/2).

İşsahibinin kendi sorumluluğu

Ayıp, yüklenicinin açık ihtarına karşın işsahibinin verdiği talimattan doğmuşsa veya herhangi bir sebeple işsahibine yüklenebiliyorsa işsahibi ayıptan doğan haklarını kullanamaz (m.476). İhtarın “açık” olması gerekir; yüklenicinin sessiz kalması onu kurtarmaz.

Zamanaşımı

Süreler TBK m.478’de düzenlenmiştir ve teslim tarihinden işlemeye başlar.

İşsahibinin borçları ve bedel

Muacceliyet

Bedel, kural olarak eserin teslimi anında muaccel olur; parça parça teslim ve parçalara göre bedel kararlaştırılmışsa her parçanın bedeli o parçanın teslimiyle muaccel olur (m.479). Böylece yüklenici kural olarak önce ifa eden taraftır; avans ödenmesi ancak sözleşmeyle kararlaştırılabilir.

Götürü bedel

Götürü bedelde yüklenici eseri o bedelle yapmakla yükümlüdür; öngörülenden fazla emek ve masraf gerekse bile artış isteyemez (m.480/1). Aynı kural tersine de işler: Eser daha az masrafla tamamlansa da işsahibi bedelin tamamını öder (m.480/3).

İstisna, aşırı ifa güçlüğüdür: Başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar eserin götürü bedelle yapılmasını engeller ya da son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden uyarlama ister; uyarlama mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemezse dönebilir; dürüstlük kuralı gerektiriyorsa yalnızca fesih hakkı vardır (m.480/2).

Değere göre bedel ve yaklaşık bedelin aşılması

Bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık belirlenmişse, yapıldığı yer ve zamandaki eserin değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir (m.481).

Yaklaşık bedel işsahibinin kusuru olmadan aşırı ölçüde aşılacaksa işsahibi eser tamamlanmadan veya tamamlandıktan sonra dönebilir (m.482/1). Eser işsahibinin arsası üzerine yapılıyorsa dönme yerine bedelden uygun indirim isteyebilir ya da eser tamamlanmamışsa tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bedel ödeyerek sözleşmeyi feshedebilir (m.482/2).

Sona erme sebepleri

Eserin teslimden önce yok olması

Eser teslimden önce beklenmedik olayla yok olursa, işsahibi teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici ücret ve gider isteyemez; malzemenin hasarı onu sağlayana aittir (m.483/1). Yani teslime kadar eserin hasarı yükleniciye aittir. Eser işsahibinin verdiği malzemenin veya gösterdiği arsanın ayıbı ya da onun talimatı yüzünden yok olmuşsa ve yüklenici olumsuz sonuçları zamanında bildirmişse, yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderleri isteyebilir; işsahibi kusurluysa ayrıca tazminat da isteyebilir (m.483/2).

Tazminat karşılığı fesih

Bu, işsahibine tanınmış sebep göstermeye gerek olmayan bir sona erdirme hakkıdır; yükleniciye tanınmış bir karşılığı yoktur. Bedeli ise yapılan kısmın karşılığı ile yüklenicinin bütün zararlarının (öğretide yoksun kalınan kazanç dahil olumlu zarar) giderilmesidir.

İşsahibi yüzünden imkânsızlık

Eserin tamamlanması işsahibiyle ilgili beklenmedik bir olay yüzünden imkânsızlaşırsa yüklenici yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerini isteyebilir; işsahibi kusurluysa ayrıca tazminat isteyebilir (m.485).

Yüklenicinin ölümü veya yeteneğini kaybetmesi

Yüklenicinin kişisel özellikleri göz önünde tutularak yapılan sözleşme, onun ölümü veya kusuru olmaksızın eseri tamamlama yeteneğini kaybetmesiyle kendiliğinden sona erer. İşsahibi tamamlanan kısımdan yararlanabilecekse onu kabul edip karşılığını öder (m.486). Kişisel özelliklerin önem taşımadığı sözleşmelerde ölüm sözleşmeyi sona erdirmez; borç mirasçılara geçer.

Özet

• Eser sözleşmesi sonuç taahhüdü içeren, ivazlı ve kural olarak şekle bağlı olmayan bir iş görme sözleşmesidir (TBK m.470).
• Yüklenici objektif özenle, kişisel özellik önemliyse bizzat ifa eder; malzemeyi kendisi sağlamışsa satıcı gibi sorumludur (m.471–472).
• İşsahibi teslimden sonra eseri gözden geçirip ayıbı uygun sürede bildirmelidir; ihmal kabul sayılır, kasten gizlenen ayıp hariç (m.474, 477).
• Seçimlik haklar: dönme, indirim, ücretsiz onarım + tazminat; sökülmesi aşırı zarar doğuracak taşınmaz yapıda dönme yoktur (m.475).
• Zamanaşımı teslimden itibaren 2 yıl (taşınmaz yapı dışı), 5 yıl (taşınmaz yapı), ağır kusurda 20 yıldır (m.478).
• Bedel teslimle muaccel olur; götürü bedelde artış istenemez, aşırı ifa güçlüğünde uyarlama/dönme/fesih mümkündür (m.479–480).
• İşsahibi her zaman yapılan kısmın karşılığını ve bütün zararı ödeyerek feshedebilir (m.484).
• Kişisel özelliklere dayalı sözleşme yüklenicinin ölümü veya kusursuz yetenek kaybıyla kendiliğinden sona erer (m.486).