Ödünç sözleşmeleri, bir şeyin bir süre başkasına bırakılıp sonra geri alınmasını konu edinen sözleşmelerdir. TBK bu alanda iki ayrı tip düzenler: bir şeyin karşılıksız kullandırılmasına yönelik kullanım ödüncü (eski adıyla ariyet) ve para ya da tüketilebilen şeylerin mülkiyetinin devredilip aynı tür ve miktarda geri verilmesine yönelik tüketim ödüncü (eski adıyla karz). İki sözleşme isim benzerliğine karşın yapı bakımından çok farklıdır; sınavlarda en sık sorulan nokta da bu farklardır. Konu TBK m.379–392 arasında düzenlenmiştir.
Kullanım ödüncü
Tanım ve unsurlar
Tanımdan çıkan unsurlar şunlardır:
- Kullanma için bırakma: Ödünç verenin borcu, şeyin kullanımını bırakmaktır. Mülkiyet ödünç alana geçmez; ödünç alan yalnızca zilyet olur. Bu nedenle ödünç veren, şeyin maliki olmak zorunda değildir; kiracı da kendisine ait olmayan bir şeyi ödünç verebilir (kira sözleşmesindeki sınırlamalar saklıdır).
- Karşılıksızlık: Kullanım ödüncünün ayırt edici unsuru budur. Kullanma karşılığında bir bedel kararlaştırılırsa sözleşme artık kullanım ödüncü değil, kira sözleşmesidir.
- Aynen geri verme: Ödünç alan, kullandığı şeyin kendisini geri vermekle yükümlüdür. Bu nedenle kullanım ödüncünün konusu, kullanılmakla tükenmeyen şeylerdir (bisiklet, kitap, matkap, araç).
Kullanım ödüncü tam iki tarafa borç yükleyen bir sözleşme değildir; temel edim ödünç verenin kullandırma borcudur, ödünç alanın geri verme borcu karşı edim niteliği taşımaz. Kanun özel bir şekil öngörmediğinden sözleşme şekle bağlı değildir.
Ödünç alanın borçları
Sözleşmeye uygun kullanma: Ödünç alan şeyi ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde, hüküm yoksa niteliğine veya özgülendiği amaca göre kullanabilir; şeyi başkasına kullandıramaz (TBK m.380/1-2).
Bu hüküm, sözleşmeye aykırı kullanımda ödünç alanın beklenmedik hâlden (kaza) doğan zarardan da sorumlu tutulmasını öngörür; ancak “sebep ilişkisinin yokluğu” ispatıyla kurtuluş imkânı tanınmıştır.
Bakım ve koruma giderleri: Ödünç alan, şeyin olağan bakım ve koruma giderlerine katlanır. Ödünç verenin yararına yapmak zorunda kaldığı olağanüstü giderlerin ödenmesini ise ödünç verenden isteyebilir (TBK m.381).
Müteselsil sorumluluk: Bir şeyi birlikte ödünç alanlar ondan müteselsilen sorumludur (TBK m.382).
Sona erme
| Durum | Sonuç | Madde |
|---|---|---|
| Kullanma için belirli süre öngörülmüş | Sürenin dolmasıyla sona erer | TBK m.383 (genel ilke) |
| Süre yok ama kullanma amacı belli | Şeyin sözleşmeye göre kullanılmasıyla veya kullanılabilecek kadar zaman geçmesiyle sona erer | TBK m.383/1 |
| Ne süre ne amaç belirlenmiş | Ödünç veren dilediği zaman geri isteyebilir | TBK m.384 |
| Ödünç alanın ölümü | Sözleşme kendiliğinden sona erer | TBK m.385 |
Erken geri isteme: Ödünç alan şeyi sözleşmeye aykırı kullanır, bozar veya kullanmak için başkasına verirse ya da önceden bilinmeyen bir durum yüzünden ödünç verenin ivedi gereksinimi ortaya çıkarsa ödünç veren şeyi süreden önce geri isteyebilir (TBK m.383/2).
Tüketim ödüncü
Tanım ve unsurlar
Tüketim ödüncünde ödünç veren, para veya tüketilebilen şeyin (un, yakıt, buğday) mülkiyetini devretmeyi üstlenir. Ödünç alan şeyi tüketir ya da harcar, bu yüzden aynı şeyi değil aynı nitelik ve miktarda şeyi geri verir. Hasar, teslimle birlikte mülkiyetle beraber ödünç alana geçer. Uygulamada en önemli türü para ödüncüdür (borç para verme). Sözleşme, kanunda özel şekil öngörülmediği için şekle bağlı değildir; ancak ispat kuralları ayrıca dikkate alınır.
Tüketim ödüncü karşılıklı ya da karşılıksız olabilir: Faiz kararlaştırılmışsa ödünç verenin edimine karşılık ödünç alan faiz öder.
Faiz
| Ticari olmayan ödünç | Ticari ödünç | |
|---|---|---|
| Faiz kararlaştırılmamışsa | Faiz istenemez | Faiz istenebilir (TBK m.387/2) |
| Oran belirlenmemişse | Ödünç alma zamanı ve yerinde o tür ödünçlerde geçerli oran (TBK m.388/1) | Aynı kural |
| Faizin ödenme zamanı | Aksine hüküm yoksa yıllık (TBK m.388/2) | Aynı kural |
Bileşik faiz yasağı: Faizin anaparaya eklenerek birlikte yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılamaz (TBK m.388/3). Bu, ticari olmayan ilişkiler bakımından kesin bir sınırdır; ticari işlerde TTK’nın kendi hükümleri ayrıca değerlendirilir.
Faiz üst sınırı: Genel hüküm olan TBK m.88/2’ye göre sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık faiz oranı, mevzuata göre belirlenen yıllık faiz oranının yüzde elli fazlasını aşamaz. Bu sınır ödünç faizleri için de uygulanır.
Altı aylık zamanaşımı
Bu kısa zamanaşımı, ödünç verilmesine (teslim ve teslim alma) ilişkin istemlerle sınırlıdır. Ödünç alanın geri verme borcu bu süreye tabi değildir; ona genel zamanaşımı hükümleri uygulanır (TBK m.146 vd.). Sürenin başlangıcı sözleşmenin kurulması değil, karşı tarafın temerrüdüdür.
Ödünç alanın ödeme güçsüzlüğü
Ödünç alan, sözleşmenin kurulmasından sonra ödeme güçsüzlüğüne düşerse ödünç veren teslimden kaçınabilir. Ödeme güçsüzlüğü sözleşmeden önce başlamış olmakla birlikte ödünç veren bunu sonradan öğrenmişse aynı hakka sahiptir (TBK m.390). Bu hüküm, karşılıklı sözleşmelerdeki ifadan kaçınma hakkının (TBK m.98) ödünç sözleşmesine özgü bir yansımasıdır.
Para yerine verilen şeyler
Kararlaştırılan para yerine ödünç alana kıymetli evrak veya ticari mallar verilirse borcun tutarı, bunların teslim zamanı ve yerindeki borsa ya da piyasa değeri üzerinden hesaplanır; aksine yapılan sözleşme geçersizdir (TBK m.391). Hüküm, ödünç alanın değeri düşük mallar karşılığında yüksek bir borç altına sokulmasını (gizli tefecilik) önlemeye yöneliktir ve emredicidir.
Geri verme zamanı
Bu hüküm, genel hükümlerdeki “süre belirlenmemişse borç hemen muaccel olur” kuralının (TBK m.90) özel bir istisnasıdır. Ödünç alanın, aldığı parayı veya malı geri verebilmek için makul bir hazırlık süresine ihtiyacı olduğu düşünülmüştür.
İki ödünç türünün karşılaştırılması
| Ölçüt | Kullanım ödüncü | Tüketim ödüncü |
|---|---|---|
| Konu | Tüketilmeyen, aynen geri verilecek şey | Para veya tüketilebilen şey |
| Mülkiyet | Ödünç verende kalır | Ödünç alana geçer |
| Geri verilecek | Şeyin kendisi | Aynı nitelik ve miktarda şey |
| Karşılık | Daima karşılıksız (bedel varsa kira) | Faizli veya faizsiz olabilir |
| Hasar | Kural olarak ödünç verende; sözleşmeye aykırılıkta ödünç alana geçer | Teslimle ödünç alana geçer |
| Ölüm | Ödünç alanın ölümüyle kendiliğinden sona erer | Özel bir sona erme kuralı yok; borç mirasçılara geçer |
| Süre belirlenmemişse | Amaç da yoksa her zaman geri istenebilir | İlk istemden itibaren altı hafta |
Özet
- Kullanım ödüncü bir şeyin karşılıksız kullandırılmasıdır; mülkiyet geçmez, şeyin kendisi geri verilir (TBK m.379). Bedel varsa sözleşme kiradır.
- Ödünç alan şeyi başkasına kullandıramaz; aykırı kullanımda beklenmedik hâlden de sorumludur, sebep ilişkisinin yokluğunu ispatla kurtulur (TBK m.380).
- Olağan bakım giderleri ödünç alana, ödünç veren yararına yapılan olağanüstü giderler ödünç verene aittir (TBK m.381); birlikte ödünç alanlar müteselsilen sorumludur (TBK m.382).
- Kullanım ödüncü ödünç alanın ölümüyle kendiliğinden sona erer; süre ve amaç belirlenmemişse ödünç veren dilediği zaman geri isteyebilir (TBK m.383–385).
- Tüketim ödüncünde mülkiyet devredilir, aynı nitelik ve miktarda şey geri verilir (TBK m.386).
- Ticari olmayan ödünçte faiz ancak kararlaştırılmışsa, ticari ödünçte kararlaştırılmasa da istenir; bileşik faiz kararlaştırılamaz (TBK m.387–388).
- Ödüncün teslimi ve teslim alınmasına ilişkin istemler temerrütten itibaren altı ayda zamanaşımına uğrar (TBK m.389); ödeme güçsüzlüğünde ödünç veren teslimden kaçınabilir (TBK m.390).
- Geri verme zamanı kararlaştırılmamışsa ödünç alan ilk istemden itibaren altı hafta geçmeden ödemekle yükümlü değildir (TBK m.392).