Satıcı yalnızca satılanı teslim etmekle değil, onu sözleşmeye uygun nitelikte teslim etmekle de yükümlüdür. Satılanın vaat edilen ya da beklenen niteliklerden yoksun olması ayıplı ifa sorununu doğurur. Satış sözleşmesinde ayıptan sorumluluk TBK m.219–231’de özel olarak düzenlenmiştir; satıcı ticari veya meslekî amaçla, alıcı ise ticari veya meslekî olmayan amaçla hareket ediyorsa ayrıca 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m.8–12 uygulanır. İki rejim arasındaki farklar sınavların gözde konusudur.
TBK’da ayıbın kapsamı
Hükümden iki ayıp kategorisi çıkar:
- Vaat edilen niteliklerin bulunmaması: Satıcının herhangi bir surette (sözlü, ilanla, katalogla) bildirdiği nitelikler satılanda yoksa, bu nitelikler önemli olmasa bile satıcı sorumludur.
- Beklenen niteliklerin bulunmaması: Satılanda değeri veya beklenen faydayı ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde azaltan maddi (fiziki bozukluk), hukuki (ör. kamu hukukundan doğan kullanım engeli) veya ekonomik (ör. vaat edilen verimin sağlanmaması) bir eksiklik vardır.
Satıcı ayıbı bilmese bile sorumludur (TBK m.219/2); ayıptan sorumluluk kusura bağlı değildir. Ayıp, kural olarak hasarın alıcıya geçtiği anda mevcut olmalıdır.
Sorumluluğun sınırları
- Alıcının bildiği ayıplar: Sözleşme sırasında alıcının bildiği ayıplardan satıcı sorumlu değildir. Alıcının yeterince gözden geçirmekle görebileceği ayıplardan ise satıcı ancak böyle bir ayıbın olmadığını ayrıca üstlenmişse sorumludur (TBK m.222).
- Sorumsuzluk anlaşması: Taraflar ayıptan sorumluluğu sözleşmeyle kaldırabilir veya sınırlayabilir; ancak satıcı satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu ise bu anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.221).
- Hayvan satışı: Satıcı yazılı olarak üstlenmedikçe veya ağır kusuru olmadıkça ayıptan sorumlu olmaz (TBK m.220). Sorumlu olduğu hâllerde, yazılı süre belirlenmemiş ve ayıp gebelikle ilgili değilse, ayıbın devirden itibaren dokuz gün içinde bildirilmesi ve aynı sürede bilirkişi incelemesi istenmesi gerekir (TBK m.224).
Gözden geçirme ve bildirim külfeti
Bu bir külfettir: Yerine getirilmemesi tazminat değil hak kaybı doğurur. Alıcı gözden geçirmeyi ve bildirimi ihmal ederse satılanı kabul etmiş sayılır (TBK m.223/2).
- Açık ayıp: Olağan gözden geçirmeyle anlaşılabilen ayıptır; uygun sürede bildirilmelidir.
- Gizli ayıp: Olağan gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayan ayıptır. Sonradan anlaşılırsa hemen bildirilmelidir; bildirilmezse satılan bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır (TBK m.223/2).
Satıcı ağır kusurluysa bildirimin süresinde yapılmadığını ileri sürerek sorumluluktan kısmen de olsa kurtulamaz; satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplar için de aynı kural geçerlidir (TBK m.225).
Başka yerden gönderilen satılanda alıcı, satıcının temsilcisi yoksa satılanı geçici olarak korumak ve durumunu gecikmeksizin usulüne göre tespit ettirmekle yükümlüdür. Tespit yaptırmazsa ayıbın satılan kendisine ulaştığında var olduğunu ispat yükü alıcıya düşer (TBK m.226).
Alıcının seçimlik hakları (TBK)
TBK m.227/1’e göre alıcı aşağıdaki seçimlik haklardan birini kullanabilir:
- Satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme,
- Satılanı alıkoyup ayıp oranında bedel indirimi,
- Aşırı masraf gerektirmiyorsa, masrafları satıcıya ait olmak üzere ücretsiz onarım,
- İmkân varsa satılanın ayıpsız benzeriyle değiştirilmesi.
Bunlara ek olarak alıcının genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır (TBK m.227/2). Seçimlik hakların kullanımına üç sınırlama getirilmiştir:
- Satıcının engelleme hakkı: Satıcı, alıcıya aynı malın ayıpsız benzerini hemen vererek ve zararının tamamını gidererek alıcının seçimlik haklarını kullanmasını önleyebilir (TBK m.227/3).
- Hâkimin müdahalesi: Alıcı dönmeyi seçmişse ve durum bunu haklı göstermiyorsa hâkim onarıma veya bedel indirimine karar verebilir (TBK m.227/4).
- Değer eksikliği bedele çok yakınsa: Alıcı ancak dönme veya ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini kullanabilir (TBK m.227/5).
Ayıplı satılanın ayıptan, beklenmedik hâlden veya mücbir sebepten yok olması ya da ağır zarar görmesi dönmeye engel değildir; alıcı elinde kalanı geri verir. Ancak satılan alıcıya yüklenebilen sebeple yok olmuşsa, alıcı onu başkasına devretmiş ya da biçimini değiştirmişse yalnızca bedel indirimi isteyebilir (TBK m.228).
Dönen alıcı satılanı yararlarıyla birlikte geri verir; bedelin faiziyle iadesini, yargılama ve satılan için yaptığı giderleri ve ayıplı maldan doğan doğrudan zararının giderilmesini isteyebilir. Satıcı kusursuzluğunu ispatlamadıkça diğer zararlardan da sorumludur (TBK m.229). Birden çok mal birlikte satılmışsa dönme yalnızca ayıplı olanlar için kullanılabilir; aslı için dönme eklentileri de kapsar, eklentiler için dönme aslı kapsamaz (TBK m.230).
Zamanaşımı (TBK)
İki yıl içinde bildirilen ayıptan doğan def’i hakkı sürenin geçmesiyle ortadan kalkmaz. Satıcı ağır kusurlu ise iki yıllık süreden yararlanamaz (TBK m.231/2); bu durumda genel zamanaşımı süresi uygulanır. Taşınmaz satışında bir yapının ayıplı olmasından doğan davalar mülkiyetin geçmesinden itibaren beş yıl, satıcının ağır kusuru varsa yirmi yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK m.244/3).
Tüketici satışında ayıplı mal (TKHK)
Uygulama alanı
TKHK, ticari veya meslekî olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişi olan tüketici ile ticari veya meslekî amaçla mal sunan satıcı arasındaki işlemlere uygulanır (TKHK m.3/1-i, k, l). Mal kavramına taşınır eşya, konut veya tatil amaçlı taşınmazlar ve elektronik ortamda kullanılacak gayri maddi mallar dâhildir (TKHK m.3/1-h). İki özel kişi arasındaki ikinci el satış tüketici işlemi değildir; buna TBK uygulanır.
Ayıplı mal ve ispat
TKHK’da ayıp, sözleşmeye aykırılık temeli üzerine kurulmuştur: Teslim anında kararlaştırılan örnek veya modele uymayan ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan mal ayıplıdır (TKHK m.8/1). Ambalaj, etiket, kullanım kılavuzu, internet portalı, reklam ve ilanlardaki özellikleri taşımamak da ayıptır (TKHK m.8/2). Sözleşmede kararlaştırılan süre içinde teslim etmeme ve satıcının sorumluluğundaki hatalı montaj da sözleşmeye aykırı ifa sayılır (TKHK m.8/3).
Bu karine malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Tüketicinin sözleşme kurulurken ayıptan haberdar olduğu veya haberdar olmasının beklendiği hâllerde sözleşmeye aykırılık yoktur (TKHK m.10/2).
Seçimlik haklar ve farklılıklar
TKHK m.11’deki dört seçimlik hak TBK ile aynıdır; ancak önemli farklar vardır:
- Satıcı tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür (TKHK m.11/1). TBK m.227/3’teki satıcının ayıpsız benzerini vererek seçimlik hakları engelleme imkânı burada düzenlenmemiştir.
- Ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değiştirme hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir; bu haklar bakımından satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur (TKHK m.11/2).
- Onarım veya değiştirme satıcı için orantısız güçlük doğuruyorsa tüketici dönme veya indirimden birini kullanabilir (TKHK m.11/3).
- Onarım veya değiştirme talebi en geç otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda altmış iş günü içinde yerine getirilmelidir; aksi hâlde tüketici diğer haklarını kullanabilir (TKHK m.11/4).
- Tüketici seçimlik hakla birlikte TBK hükümlerine göre tazminat da isteyebilir (TKHK m.11/6).
Ayrıca TKHK’nın ayıplı mala ilişkin hükümlerinde (m.8–12) TBK m.223’teki gibi bir gözden geçirme ve ayıbı bildirme külfeti düzenlenmemiştir. Tüketicinin hakları bakımından TKHK m.12’deki zamanaşımı süreleri belirleyicidir.
Zamanaşımı
TKHK m.12’ye göre ayıplı maldan sorumluluk, ayıp sonradan ortaya çıksa bile teslimden itibaren iki yıllık, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda beş yıllık zamanaşımına tabidir. İkinci el satışlarda satıcının sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan az olamaz. Ayıp ağır kusur veya hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz.
| Karşılaştırma | TBK | TKHK |
|---|---|---|
| Uygulama alanı | Tüm satışlar | Satıcı – tüketici arası işlemler |
| Gözden geçirme ve bildirim | Külfet var; ihmalde kabul sayılır (m.223) | Ayrıca düzenlenmemiş |
| İspat kolaylığı | Yok | İlk 6 ayda ayıbın teslimde var olduğu karinesi (m.10) |
| Satıcının engelleme hakkı | Ayıpsız benzer + tam zarar (m.227/3) | Yok; satıcı tercihe uymak zorunda |
| Üretici/ithalatçı | Sorumlu değil | Onarım ve değiştirmede müteselsil sorumlu |
| Zamanaşımı | Devirden 2 yıl; yapıda 5 yıl | Teslimden 2 yıl; konut/tatil taşınmazında 5 yıl |
| Ağır kusur / hile | 2 yıllık süreden yararlanamaz | Zamanaşımı hükümleri uygulanmaz |
Özet
- Satıcı bildirdiği niteliklerin yokluğundan ve değeri veya faydayı önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki, ekonomik ayıplardan kusursuz olarak sorumludur (TBK m.219).
- Alıcının bildiği ayıplardan sorumluluk yoktur; ağır kusurlu satıcı lehine sorumsuzluk anlaşması kesin hükümsüzdür (TBK m.221–222).
- TBK’da alıcı satılanı gözden geçirip açık ayıbı uygun sürede, gizli ayıbı öğrenince hemen bildirmezse satılanı kabul etmiş sayılır (TBK m.223).
- Seçimlik haklar: dönme, indirim, ücretsiz onarım, ayıpsız benzeriyle değiştirme; tazminat hakkı saklıdır (TBK m.227).
- TBK’da zamanaşımı devirden itibaren iki yıl; yapının ayıbında beş yıl, ağır kusurda yirmi yıldır (TBK m.231, m.244/3).
- TKHK’da ilk altı ayda ortaya çıkan ayıbın teslimde var olduğu karine olarak kabul edilir (TKHK m.10).
- Tüketicinin onarım ve değiştirme talepleri 30 iş günü (konut/tatil taşınmazında 60 iş günü) içinde karşılanmalıdır; üretici ve ithalatçı bu haklar bakımından müteselsil sorumludur (TKHK m.11).
- TKHK’da zamanaşımı teslimden iki yıl, konut ve tatil amaçlı taşınmazda beş yıldır; hile veya ağır kusurla gizlenen ayıpta zamanaşımı uygulanmaz (TKHK m.12).