Satış, özel borç ilişkilerinin en temel ve en sık uygulanan tipidir. TBK, satışı önce bütün satışlar için geçerli genel kurallarla (m.207–208), ardından taşınır satışı (m.209–236), taşınmaz satışı (m.237–246) ve bazı özel satış türleriyle (m.247–281) düzenler. Taşınır satışına ilişkin kurallar kıyasen taşınmaz satışında da uygulandığından (TBK m.246), taşınır satışı hükümleri sistemin omurgasıdır. Bu notta satışın unsurları, yarar ve hasar, satıcının ve alıcının borçları ile özel satış türleri ele alınmakta; ayıptan sorumluluk ayrı bir notta işlenmektedir.
Satış sözleşmesinin tanımı ve unsurları
Tanımdan satışın üç zorunlu unsuru çıkar:
- Satılan: Mülkiyeti devredilebilen her şey satışın konusu olabilir. Henüz var olmayan (gelecekteki ürün) ya da başkasına ait bir şey de satılabilir; çünkü satış yalnızca borçlandırıcı işlemdir ve satıcının sözleşme anında malik olması gerekmez. Mülkiyetin geçişi ayrı bir tasarruf işlemiyle (taşınırda zilyetliğin devri, taşınmazda tescil) gerçekleşir.
- Bedel: Satış bedeli paradır. Karşı edim para değil de başka bir mal ise sözleşme satış değil mal değişim sözleşmesidir (TBK m.282). Durum ve koşullara göre belirlenebilen bedel kararlaştırılmış sayılır (TBK m.207/3); alıcı bedel belirtmeden malı alacağını kesin olarak bildirmişse satış, ifa yeri ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatı üzerinden yapılmış sayılır (TBK m.233/1).
- Karşılıklılık: Satış tam iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir. Aksine sözleşme veya âdet yoksa taraflar borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdür (TBK m.207/2); bu nedenle ödemezlik def’i (TBK m.97) satışta sık kullanılır.
Şekil
Taşınır satışı kural olarak şekle bağlı değildir. Buna karşılık taşınmaz satışı, taşınmaz satış vaadi, alım ve geri alım sözleşmeleri resmî şekle, önalım sözleşmesi ise yazılı şekle tabidir (TBK m.237). Taksitle satış ve ön ödemeli taksitle satış da yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz (TBK m.253/2, m.264/2).
Yarar ve hasarın geçişi
Satılanın kazara (taraflardan hiçbirinin kusuru olmadan) yok olması veya zarar görmesi hâlinde bu zararın kime ait olacağı “hasar” sorunudur.
TBK, eski Kanundaki “sözleşmenin kurulmasıyla hasar alıcıya geçer” kuralını terk etmiş, hasarı zilyetlik devri / tescil anına bağlamıştır. Kuralın istisnaları:
- Alıcının devralma temerrüdü: Taşınır satışında alıcı devralmada temerrüde düşerse, zilyetlik devredilmiş gibi hasar ona geçer (TBK m.208/2).
- Mesafe satışı (gönderme): Satıcı, alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden başka yere gönderirse, hasar satılanın taşıyıcıya teslimiyle alıcıya geçer (TBK m.208/3).
- Taşınmazda tescilden sonra teslim: Satılanın tescilden sonraki bir zamanda teslim alınması için sözleşmeyle bir süre belirlenmişse yarar ve hasar teslimle geçer (TBK m.245).
Satıcının borçları
Zilyetliği devir borcu
Satıcı, mülkiyeti geçirmek amacıyla satılanın zilyetliğini alıcıya devretmekle yükümlüdür (TBK m.210). Aksine sözleşme veya âdet yoksa ölçme ve tartma gibi devir giderleri satıcıya; devralma giderleri ile satılanın ifa yerinden başka yere taşınması gerektiğinde taşıma giderleri alıcıya aittir. “Gidersiz devir” kararlaştırılmışsa taşıma giderini satıcı üstlenmiş sayılır (TBK m.211).
Satıcının temerrüdü
Satıcı temerrüde düşerse borçlunun temerrüdüne ilişkin genel hükümler (TBK m.117 vd.) uygulanır (TBK m.212/1). Önemli istisna belirli süreli ticari satışlardadır: Zilyetliğin devri için belirli bir süre konulmuş ticari satışta satıcı temerrüde düşerse, alıcının ifadan vazgeçip olumlu zararını istediği kabul edilir. Alıcı yine de malın devrini istiyorsa, sürenin bitiminde bunu satıcıya hemen bildirmelidir (TBK m.212/2-3).
Zararın hesaplanmasında iki yöntem vardır (TBK m.213):
| Yöntem | Kullanıldığı durum | Hesap |
|---|---|---|
| Somut hesap | Her tür satılan | Satış bedeli ile alıcının dürüstlük kurallarına uygun olarak yaptığı yerine alım bedeli arasındaki fark |
| Soyut hesap | Borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı olan mal | Satış bedeli ile belirlenmiş ifa günündeki piyasa fiyatı arasındaki fark (yerine alım zorunlu değil) |
Zapttan sorumluluk
Zapt, satılanın sözleşme kurulduğu sırada var olan bir hak nedeniyle üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınmasıdır. Satıcı bundan sorumludur (TBK m.214/1). Zapttan sorumluluğun koşulları:
- Üçüncü kişinin hakkı sözleşmenin kurulduğu sırada var olmalıdır; sonradan doğan haklar zapt sorumluluğu doğurmaz.
- Satılan tamamen veya kısmen alıcının elinden alınmış olmalıdır.
- Alıcı elinden alınma tehlikesini sözleşme sırasında bilmemelidir; biliyorsa satıcı ayrıca üstlenmedikçe sorumlu olmaz (TBK m.214/2).
Satıcı üçüncü kişinin hakkını gizlemişse, sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.214/3).
Usul bakımından alıcı, kendisine karşı açılan davayı satıcıya bildirmelidir. Elverişli zamanda yapılan bildirimden sonra alıcı aleyhine verilen hüküm, alıcının ağır kusuru ispatlanmadıkça satıcı için de sonuç doğurur. Kendisine yüklenemeyen sebeplerle davası bildirilmeyen satıcı ise, zamanında bildirilse daha elverişli hüküm alınabileceğini ispatladığı ölçüde sorumluluktan kurtulur (TBK m.215). Alıcının, mahkeme kararı beklemeden üçüncü kişinin hakkını dürüstlük kurallarına uygun olarak tanıması da satıcının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (TBK m.216).
| Tam zapt (TBK m.217) | Kısmi zapt (TBK m.218) | |
|---|---|---|
| Sözleşmenin akıbeti | Kendiliğinden sona ermiş sayılır | Kural olarak ayakta kalır |
| Alıcının istemleri | Bedelin faiziyle iadesi (ürünler indirilerek), giderler, yargılama giderleri, doğrudan zararlar; kusursuzluk ispatlanmadıkça diğer zararlar | Yalnızca bu yüzden uğranılan zarar |
| Sona erdirme | Gerekmez | Alıcı durumu bilseydi almayacak idiyse hâkimden sona erdirme istenebilir |
Satılanın sınırlı aynî bir hakla yüklü olması (ör. üzerinde intifa hakkı bulunması) da kısmi zapt hükümlerine tabidir (TBK m.218/1).
Alıcının borçları
Alıcı, satış bedelini sözleşmede kararlaştırıldığı biçimde ödemek ve kendisine sunulan satılanı devralmakla yükümlüdür; aksine yerel âdet veya anlaşma yoksa devralma hemen yapılır (TBK m.232). Devralma, satışta yan borç değil alıcının asıl borçlarındandır; bu yüzden devralmaktan kaçınan alıcı hem alacaklı temerrüdüne hem de borçlu temerrüdüne düşebilir.
Aksine sözleşme yoksa satış bedeli, satılan alıcının zilyetliğine girince muaccel olur (TBK m.234/1). Faiz istenebileceğine ilişkin bir teamül varsa, alıcı maldan ürün veya verim elde edebiliyorsa ya da belirli gün temerrüdü söz konusuysa ihtar gerekmeksizin faiz istenebilir (TBK m.234/2).
Alıcının temerrüdü ve satıcının dönme hakkı
Bu hükümle satıcı, genel hükümlerdeki (TBK m.123) süre verme yükünden kurtulur; ancak dönmeyi gecikmeksizin alıcıya bildirmelidir (TBK m.235/2). Satılan bedel ödenmeden alıcıya teslim edilmişse, satıcının temerrüt nedeniyle dönüp malı geri alabilmesi bu hakkın sözleşmede açıkça saklı tutulmasına bağlıdır (TBK m.235/3). Satıcının zararı da yerine satış farkı veya borsa/piyasa fiyatı farkı esas alınarak hesaplanır (TBK m.236).
Bazı satış türleri
Örnek üzerine satış
Satılanın bırakılan bir örneğe ya da tespit edilen bir mala uygun olması üzerinde anlaşılan satıştır (TBK m.247). Örnek kendisine verilen taraf, elindekinin verilen örnek olduğunu ispatla yükümlü değildir; ancak örnek alıcının elindeyken bozulmuş veya yok olmuşsa, kusuru olmasa bile satılanın örneğe uygun olmadığını ispat yükü alıcıya düşer (TBK m.248).
Beğenme koşuluyla satış
Alıcının satılanı deneyerek veya gözden geçirerek beğenmesi koşuluyla yapılan satıştır (TBK m.249). Alıcı satılanı hiçbir sebep göstermeksizin kabul etmekte veya geri vermekte serbesttir. Satılan alıcının zilyetliğine geçmiş olsa bile mülkiyet, beğenme koşulu gerçekleşinceye kadar satıcıda kalır (TBK m.250). Satılan alıcıya verilmişse; gereken süre içinde ya da satıcının ihtarı üzerine beğenilmediği hemen bildirilmez veya mal geri verilmezse, çekincesiz ödeme yapılırsa ya da mal deneme amacını aşacak biçimde kullanılırsa beğenme koşulu gerçekleşmiş olur (TBK m.252).
Taksitle satış ve ön ödemeli taksitle satış
Taksitle satışta satıcı taşınırı bedel ödenmeden teslim eder, alıcı bedeli kısım kısım öder (TBK m.253). Sözleşme yazılı şekle bağlıdır; ticari faaliyet kapsamındaki satışta en az iki taksit, yedi günlük geri alma hakkı ve sınırlı temerrüt faizi gibi zorunlu kayıtlar yer almalıdır. Sözleşme alıcı bakımından, imzalı nüshanın eline geçmesinden yedi gün sonra hüküm doğurur ve bu sürede alıcı irade açıklamasını yazılı bildirimle geri alabilir (TBK m.255). Alıcı peşin bedelin en az onda birini en geç teslimde, kalanını sözleşmeden itibaren üç yıl içinde öder (TBK m.256/1).
Taksitlerde temerrüt hâlinde satıcının kalan bedelin tamamını isteyebilmesi veya dönebilmesi; bu hakkı açıkça saklı tutmasına ve alıcının bedelin en az onda birini oluşturan birbirini izleyen en az iki taksidi, en az dörtte birini oluşturan bir taksidi ya da son taksidi ödememesine bağlıdır. Satıcı bundan önce alıcıya en az on beş günlük süre vermelidir (TBK m.259).
Ön ödemeli taksitle satışta ise sıra tersinedir: Alıcı bedeli önceden kısım kısım öder, satıcı tam ödemeden sonra malı teslim eder (TBK m.264). Alıcı tacir sıfatıyla veya ticari/meslekî amaçla hareket ediyorsa TBK m.264–271 uygulanmaz (TBK m.272).
Açık artırma yoluyla satış
Yeri, zamanı ve koşulları önceden belirlenerek hazır olanlar arasından en yüksek bedeli önerenle yapılan satıştır (TBK m.274). İsteğe bağlı artırmada sözleşme, artırmayı yönetenin en yüksek önerene ihalesiyle kurulur (TBK m.275). Taşınırı artırmada alan, mülkiyeti ihale anında kazanır; taşınmazda mülkiyet ancak tescille geçer (TBK m.279/1). Cebrî artırmalarda zapttan ve ayıptan sorumluluk hükümleri uygulanmaz; isteğe bağlı artırmalarda satıcı sorumludur, ancak aldatma dışında artırma koşullarında açıkça duyurarak bu sorumluluktan kurtulabilir (TBK m.280). Hukuka veya ahlaka aykırı yollarla sağlanan ihalenin iptali, öğrenmeden itibaren on gün ve her hâlde ihaleden itibaren bir yıl içinde istenebilir (TBK m.281).
Mal değişim sözleşmesi
Her iki tarafın da bir şeyin zilyetlik ve mülkiyetini devretmeyi üstlendiği sözleşmedir (TBK m.282). Satış hükümleri uygulanır; her taraf verdiği şey bakımından satıcı, aldığı şey bakımından alıcı konumundadır (TBK m.283–284).
| Satış türü | Kilit kural |
|---|---|
| Beğenme koşuluyla | Mülkiyet beğenmeye kadar satıcıda; geri vermede sebep gerekmez |
| Taksitle | Yazılı şekil, 7 gün geri alma, peşinat en az 1/10 |
| İsteğe bağlı açık artırma | İhaleyle kurulur; sorumluluk duyuruyla kaldırılabilir |
| Cebrî artırma | Zapt ve ayıptan sorumluluk yok |
| Mal değişim | Karşı edim para değil mal |
Özet
- Satış; zilyetlik ve mülkiyeti devir borcu ile bedel ödeme borcunu içeren, tam iki tarafa borç yükleyen borçlandırıcı bir sözleşmedir (TBK m.207).
- Yarar ve hasar taşınırda zilyetliğin devri, taşınmazda tescil anında alıcıya geçer; devralma temerrüdü ve gönderme satışı istisnadır (TBK m.208).
- Belirli süreli ticari satışta satıcının temerrüdünde alıcının ifadan vazgeçtiği karine olarak kabul edilir (TBK m.212/2).
- Zapttan sorumluluk için üçüncü kişinin hakkının sözleşme anında var olması ve alıcının bunu bilmemesi gerekir; tam zaptta sözleşme kendiliğinden sona erer (TBK m.214, m.217).
- Alıcının asıl borçları bedeli ödemek ve satılanı devralmaktır; bedel, zilyetliğin geçmesiyle muaccel olur (TBK m.232, m.234).
- Peşin satışta temerrüde düşen alıcıya karşı satıcı süre vermeden dönebilir; veresiye satışta geri alma açık saklı tutmaya bağlıdır (TBK m.235).
- Beğenme koşuluyla satışta mülkiyet beğenmeye kadar satıcıdadır; taksitle satış yazılı şekle ve yedi günlük geri alma hakkına tabidir.
- Cebrî artırmalarda zapt ve ayıptan sorumluluk hükümleri uygulanmaz (TBK m.280/1).