Uluslararası Örgütler ve Birleşmiş Milletler

Uluslararası örgütler, devletlerin tek başına çözemediği barış, güvenlik, ticaret, sağlık ve insan hakları gibi sorunlarda kalıcı bir işbirliği zemini sağlar. Bugün milletlerarası hukukun yalnız devletlerden değil, örgütlerden de oluşan bir topluluğu düzenlediği kabul edilir. Bu topluluğun merkezinde 1945’te kurulan Birleşmiş Milletler (BM) yer alır; BM Şartı hem örgütün anayasası hem de modern milletlerarası hukukun temel ilkelerinin kaynağıdır.

Uluslararası örgüt kavramı ve unsurları

Öğretide hükümetlerarası (devletlerarası) uluslararası örgüt genellikle şu unsurlarla tanımlanır:

• Andlaşmaya dayanma: Örgüt, devletlerin (bazen başka örgütlerin de) yaptığı kurucu bir andlaşmayla doğar. Kurucu andlaşma örgütün “anayasası” işlevini görür.
• Üyelerin devlet olması: Asıl üyeler devletlerdir. Bu nedenle Uluslararası Kızılhaç Komitesi veya Uluslararası Af Örgütü gibi kuruluşlar, uluslararası alanda etkin olsalar da hükümet dışı kuruluş (NGO) sayılır, hükümetlerarası örgüt değildir.
• Sürekli organlar: Örgütün kararlarını oluşturan ve uygulayan kalıcı organları vardır.
• Ayrı irade: Örgüt, organları aracılığıyla üye devletlerin iradesinden ayrı bir irade açıklayabilir.

Sınıflandırma

Uluslarüstü örgütlerde organlar, üye devletler üzerinde doğrudan bağlayıcı ve bazen doğrudan uygulanabilir işlemler yapabilir; hükümetlerarası örgütlerde ise kural olarak tavsiye ve oybirliği ağırlıklıdır.

Uluslararası tüzel kişilik

Uluslararası örgütün haklara ve borçlara sahip olabilmesi, andlaşma yapabilmesi ve uluslararası talepte bulunabilmesi kişiliğine bağlıdır. Uluslararası Adalet Divanı (UAD), BM görevlisi Kont Bernadotte’un Filistin’de öldürülmesi üzerine istenen Reparation for Injuries (1949) danışma görüşünde şu sonuçlara ulaşmıştır:

• BM, Şartta açıkça yazılmasa da uluslararası kişiliğe sahiptir; çünkü kendisine verilen görevleri ancak bu kişilikle yerine getirebilir.
• Örgütün kişiliği devletinki gibi sınırsız değildir; amaç ve işlevleriyle sınırlıdır (işlevsel kişilik).
• Örgütün, kurucu andlaşmada açıkça sayılmasa da görevlerini yerine getirmek için zorunlu olan yetkileri vardır (zımni yetkiler öğretisi).
• BM, görevlisine verilen zarar için sorumlu devlete karşı uluslararası talepte bulunabilir; bu kişilik, üye olmayan devletlere karşı da ileri sürülebilir (nesnel kişilik).

BM Şartı m.104, örgütün her üyenin ülkesinde görevleri için gerekli hukuki ehliyete sahip olduğunu; m.105 ise örgütün ve görevlilerinin işlevleri için gerekli ayrıcalık ve bağışıklıklardan yararlandığını öngörür.

Birleşmiş Milletler’in kuruluşu, amaçları ve ilkeleri

Milletler Cemiyeti (1920) İkinci Dünya Savaşı’nı önleyememiş, savaş sonrasında daha güçlü bir örgüt arayışı başlamıştır. BM Şartı 26 Haziran 1945’te San Francisco’da imzalanmış, 24 Ekim 1945’te yürürlüğe girmiştir. Türkiye BM’nin kurucu üyelerindendir.

Amaçlar (m.1): uluslararası barış ve güvenliği korumak; halkların eşit hakları ve kendi kaderini tayin ilkesine dayalı dostça ilişkiler geliştirmek; ekonomik, sosyal, kültürel ve insani sorunlarda işbirliği ile insan haklarına saygıyı teşvik etmek; bu amaçlar için ulusların eylemlerini uyumlaştıran bir merkez olmak.

İlkeler (m.2):

1. Üyelerin egemen eşitliği (m.2/1),
2. Şarttan doğan yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi (m.2/2),
3. Uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesi (m.2/3),
4. Başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı kuvvet kullanma ya da kuvvet kullanma tehdidinde bulunma yasağı (m.2/4),
5. Örgütün Şarta uygun eylemlerine yardım ve önlem uygulanan devlete yardım etmeme (m.2/5),
6. Üye olmayan devletlerin de barış ve güvenlik için gerekli ölçüde bu ilkelere uygun davranmasının sağlanması (m.2/6),
7. Esasen bir devletin iç yetkisine giren konulara karışmama; ancak bu ilke VII. Bölüm kapsamındaki zorlama önlemlerinin uygulanmasını engellemez (m.2/7).

Üyelik

BM’ye üyelik, Şart yükümlülüklerini kabul eden, bunları yerine getirmeye muktedir ve istekli olan barışsever devletlere açıktır (m.4/1). Kabul, Güvenlik Konseyinin tavsiyesi üzerine Genel Kurul kararıyla gerçekleşir (m.4/2). Konseydeki tavsiye kararı esasa ilişkin sayıldığından daimi üyelerin vetosuna tabidir.

Şartta üyelikten çekilmeye ilişkin açık bir hüküm yoktur. Uygulamada bugüne kadar hiçbir üye m.6 uyarınca çıkarılmamıştır.

BM’nin ana organları

Şart m.7 altı ana organ sayar: Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı ve Sekreterlik.

Genel Kurul

Bütün üyelerden oluşur ve her üyenin bir oyu vardır (m.18/1). Şartın kapsamına giren her konuyu görüşebilir ve tavsiyede bulunabilir (m.10). Önemli konularda kararlar mevcut ve oy veren üyelerin üçte iki çoğunluğuyla alınır; barış ve güvenliğe ilişkin tavsiyeler, Konseyin geçici üyelerinin seçimi, üye kabulü, askıya alma, çıkarma ve bütçe meseleleri bu kapsamdadır (m.18/2). Diğer konularda mevcut ve oy veren üyelerin salt çoğunluğu yeterlidir (m.18/3).

Genel Kurulun barış ve güvenliğe ilişkin işlemleri kural olarak tavsiye niteliğindedir. Bütçeyi onaylama ve masrafları üyeler arasında paylaştırma (m.17) gibi örgüt içi kararlar ise bağlayıcıdır. Güvenlik Konseyi bir uyuşmazlıkta Şartın verdiği görevleri yerine getirirken Genel Kurul, Konsey istemedikçe o konuda tavsiyede bulunamaz (m.12/1).

Barış İçin Birlik kararı (1950): Kore Savaşı sırasında Konseyin veto nedeniyle işlemez hâle gelmesi üzerine Genel Kurul, daimi üyeler arasında oybirliği sağlanamadığı ve barışa tehdit bulunduğu durumlarda konuyu kendisinin ele alıp üyelere ortak önlemler tavsiye edebileceğini kabul etmiştir. Bu yolla alınan kararlar da tavsiye niteliğindedir.

Güvenlik Konseyi

Konsey 15 üyeden oluşur (m.23). Çin, Fransa, Rusya Federasyonu, Birleşik Krallık ve ABD daimi üyedir. On geçici üye Genel Kurulca iki yıllığına seçilir ve görevi biten geçici üye hemen yeniden seçilemez. Üyeler, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında birincil sorumluluğu Konseye bırakmıştır (m.24) ve Konsey kararlarını Şarta uygun olarak kabul edip uygulamayı üstlenmiştir (m.25).

Oylama (m.27):

• Her üyenin bir oyu vardır.
• Usule ilişkin konularda dokuz üyenin olumlu oyu yeterlidir.
• Diğer (esasa ilişkin) konularda, daimi üyelerin olumlu oyları dahil dokuz üyenin olumlu oyu gerekir. Bir daimi üyenin olumsuz oyu kararı engeller; buna veto denir.
• VI. Bölüm (barışçı çözüm) kapsamındaki kararlarda uyuşmazlığa taraf olan üye oy kullanmaz (m.27/3).

Uygulamada daimi üyenin çekimser kalması veya oylamaya katılmaması veto sayılmamaktadır; UAD da 1971 tarihli Namibya danışma görüşünde bu uygulamanın örgütçe genel olarak kabul edildiğini belirtmiştir.

VII. Bölüm yetkileri: Konsey önce barışın tehdit edildiğini, bozulduğunu veya bir saldırı eylemi bulunduğunu tespit eder (m.39). Durumun ağırlaşmasını önlemek için geçici önlemler isteyebilir (m.40). Silahlı kuvvet kullanmayı içermeyen önlemlere, örneğin ekonomik ilişkilerin, ulaştırma ve iletişimin tamamen veya kısmen kesilmesine ve diplomatik ilişkilerin kesilmesine karar verebilir (m.41). Bunlar yetersiz kalırsa hava, deniz veya kara kuvvetleriyle gerekli eylemi yapabilir (m.42). Şartın öngördüğü özel kuvvet andlaşmaları (m.43) yapılamadığından uygulamada Konsey, üye devletleri “gerekli tüm araçları” kullanmaya yetkilendirme yoluna gitmektedir.

Konseyin m.25 uyarınca aldığı kararlar üyeler bakımından bağlayıcıdır. Ayrıca Şart m.103’e göre Şarttan doğan yükümlülüklerle başka bir uluslararası andlaşmadan doğan yükümlülükler çatışırsa Şart yükümlülükleri üstün gelir.

Diğer ana organlar

• Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC): Genel Kurulca seçilen 54 üyeden oluşur (m.61); ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim ve sağlık alanında incelemeler yapar, tavsiyelerde bulunur ve uzman kuruluşlarla ilişkiyi yürütür.
• Vesayet Konseyi: Vesayet altındaki ülkelerin yönetimini gözetmek için kurulmuştur. Son vesayet ülkesi Palau’nun 1994’te bağımsızlığını kazanmasıyla faaliyetini fiilen askıya almıştır.
• Uluslararası Adalet Divanı: BM’nin temel yargı organıdır (m.92); bütün BM üyeleri Divan Statüsüne kendiliğinden taraftır (m.93/1).
• Sekreterlik: Genel Sekreter ve personelden oluşur. Genel Sekreter, Güvenlik Konseyinin tavsiyesi üzerine Genel Kurulca atanır ve örgütün en yüksek idari görevlisidir (m.97). Barış ve güvenliği tehdit edebilecek her konuya Konseyin dikkatini çekebilir (m.99). Genel Sekreter ve personel hiçbir hükümetten talimat alamaz (m.100).

Uzman kuruluşlar ve bölgesel örgütler

Hükümetlerarası andlaşmalarla kurulan ve ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim, sağlık gibi alanlarda geniş görevleri olan kuruluşlar, ECOSOC ile yapılan anlaşmalarla BM’ye bağlanır (m.57, m.63). Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), UNESCO, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) bu niteliktedir. Uzman kuruluşlar ayrı kurucu andlaşmalara, ayrı üyeliğe ve ayrı kişiliğe sahiptir.

Şartın VIII. Bölümü bölgesel düzenlemeleri tanır (m.52–54). Bölgesel kuruluşlar yerel uyuşmazlıkların barışçı çözümünde rol oynar; ancak Güvenlik Konseyinin izni olmadan bölgesel düzenlemeler yoluyla zorlama önlemi alınamaz (m.53/1).

Türk hukuku ile bağlantı

Bir uluslararası örgütün kurucu andlaşmasına taraf olmak, Türk hukukunda andlaşmaların onaylanmasına ilişkin anayasal usule tabidir.

Onaylamayı uygun bulma yetkisi TBMM’ye (AY m.87), onaylama ve yayımlama yetkisi Cumhurbaşkanına aittir (AY m.104). Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar kanun hükmündedir (AY m.90/5).

BM veya NATO çerçevesindeki barışı koruma ve barışı zorlama harekâtlarına Türk Silahlı Kuvvetlerinin katılması da Anayasanın silahlı kuvvet kullanımına ilişkin hükmüyle ilgilidir.

Özet

• Hükümetlerarası örgüt; kurucu andlaşma, devlet üyeler, sürekli organlar ve ayrı irade unsurlarına dayanır; NGO’lar bu anlamda örgüt değildir.
• Örgütün kişiliği işlevseldir; Reparation for Injuries (1949) görüşü BM’nin nesnel kişiliğini ve zımni yetkilerini kabul etmiştir.
• BM Şartı 1945’te imzalanmış ve yürürlüğe girmiştir; m.2 egemen eşitlik, iyi niyet, barışçı çözüm, kuvvet yasağı ve iç işlere karışmama ilkelerini sayar.
• Üye kabulü, askıya alma ve çıkarma: Güvenlik Konseyi tavsiyesi + Genel Kurul kararı.
• Genel Kurulda her üyenin bir oyu vardır; önemli konularda üçte iki çoğunluk aranır; barış ve güvenlik konusundaki kararları tavsiye niteliğindedir.
• Güvenlik Konseyi 5 daimi + 10 geçici üyeden oluşur; esasa ilişkin kararlar daimi üyelerin olumlu oyları dahil 9 oyla alınır, çekimserlik veto sayılmaz.
• VII. Bölüm kararları (m.39–42) bağlayıcıdır; m.103 uyarınca Şart yükümlülükleri diğer andlaşmalara üstündür.
• Türk hukukunda kurucu andlaşmalar AY m.90 usulüne tabidir; yabancı ülkeye asker gönderme izni AY m.92 uyarınca TBMM’ye aittir.