Diplomatik ilişkiler, devletlerin birbirleriyle sürekli ve resmî iletişim kurmasının en eski ve en yerleşik aracıdır. Bu alanın kuralları yüzyıllar boyunca örf ve adet hukuku olarak gelişmiş, ardından 1961 Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi (VDİS) ve 1963 Viyana Konsolosluk İlişkileri Sözleşmesi (VKİS) ile kodifiye edilmiştir; Türkiye her iki sözleşmeye de taraftır. Sınavlarda özellikle agreman ile persona non grata farkı, misyon binasının ve diplomatik çantanın dokunulmazlığı, diplomatik ajanın yargı bağışıklığının istisnaları ve konsolosluk memurunun daha sınırlı korunması sorulur.
Diplomatik ilişkilerin kurulması ve misyonun görevleri
Devletler arasında diplomatik ilişki kurulması ve daimi misyon gönderilmesi karşılıklı rızaya dayanır (VDİS m.2). Diplomatik ilişki kurmak için devletin karşı tarafı tanımış olması uygulamada beklenir; ancak ilişki kurmak bir hak değil, tarafların serbest iradesine bağlı bir tercihtir.
Diplomatik misyonun görevleri VDİS m.3’te örnek olarak sayılmıştır:
- Gönderen devleti kabul eden devlet nezdinde temsil etmek,
- Gönderen devletin ve vatandaşlarının çıkarlarını uluslararası hukukun sınırları içinde korumak,
- Kabul eden devletin hükümetiyle müzakere etmek,
- Kabul eden devletteki gelişmeleri hukuka uygun yollarla öğrenmek ve rapor etmek,
- İki devlet arasındaki dostane, ekonomik, kültürel ve bilimsel ilişkileri geliştirmek.
Türk hukukunda temsilci gönderme ve kabul etme yetkisi devlet başkanına aittir.
Agreman, güven mektubu ve persona non grata
Gönderen devlet, misyon şefi olarak atamayı düşündüğü kişi için kabul eden devletin onayını (agreman) önceden almak zorundadır. Kabul eden devlet agremanı vermeyi gerekçe göstermeksizin reddedebilir (VDİS m.4). Misyon şefi, güven mektubunu sunduğu veya geliş bildirimini yapıp güven mektubunun örneğini Dışişleri Bakanlığına verdiği andan itibaren görevine başlamış sayılır (m.13).
Kabul eden devlet, her zaman ve gerekçe göstermeksizin, misyon şefini veya diplomatik personelden herhangi birini persona non grata (istenmeyen kişi), diğer personeli ise kabul edilemez ilan edebilir. Bu durumda gönderen devlet kişiyi geri çağırır veya görevine son verir; makul sürede bunu yapmazsa kabul eden devlet onu misyon üyesi olarak tanımayı reddedebilir (m.9). Persona non grata ilanı, kişi kabul eden devletin ülkesine varmadan önce de yapılabilir.
Misyon şefleri üç sınıfa ayrılır (m.14): büyükelçi veya nuncio, elçi ve maslahatgüzar. İlk iki sınıf devlet başkanı nezdinde, maslahatgüzar ise dışişleri bakanı nezdinde akredite edilir. Sınıf farkı yalnız öncelik ve protokol bakımından önemlidir; dokunulmazlıklar bakımından fark yaratmaz.
Misyonun dokunulmazlıkları
Misyon binası
Misyon binası dokunulmazdır; kabul eden devletin görevlileri misyon şefinin rızası olmadan binaya giremez (VDİS m.22/1). Bu kural istisnasızdır: yangın veya salgın gibi acil durumlar için bile 1961 Sözleşmesinde rızanın varsayılacağına dair bir hüküm bulunmaz. Kabul eden devlet ayrıca binayı her türlü saldırıya karşı korumak için gerekli bütün önlemleri alma yönünde özel bir yükümlülük altındadır (m.22/2). Binalar, eşyası ve ulaşım araçları arama, el koyma, haciz ve icradan muaftır (m.22/3).
UAD, Tahran’daki ABD Diplomatik ve Konsolosluk Personeli (1980) davasında İran’ın, büyükelçiliği basan militanlara karşı koruma önlemi almamasını ve sonradan eylemi benimsemesini bu yükümlülüklerin ağır ihlali saymıştır.
Misyon binası “gönderen devletin ülkesi” değildir; yani binada işlenen bir fiil, kabul eden devletin ülkesinde işlenmiş sayılır. Dokunulmazlık yalnız kabul eden devletin yetkili makamlarının binaya girişini ve icra işlemlerini engeller. Diplomatik sığınma (binaya sığınan kişinin korunması) ise 1961 Sözleşmesinde düzenlenmemiştir ve genel olarak tanınan bir hak değildir.
Arşivler, haberleşme ve diplomatik çanta
Misyonun arşiv ve belgeleri her zaman ve nerede bulunursa bulunsun dokunulmazdır (m.24). Kabul eden devlet, misyonun resmî amaçlarla serbestçe haberleşmesine izin vermek ve bunu korumak zorundadır. Diplomatik çanta açılamaz ve alıkonulamaz (m.27/3); yalnız diplomatik belge veya resmî kullanıma ilişkin eşya içerebilir ve dışarıdan görünür işaret taşımalıdır. Diplomatik kurye de kişi dokunulmazlığından yararlanır.
Diplomatik ajanın ayrıcalık ve bağışıklıkları
Kişi dokunulmazlığı
Diplomatik ajanın kişiliği dokunulmazdır; hiçbir şekilde yakalanamaz ve tutulamaz (VDİS m.29). Kabul eden devlet ona saygı göstermek ve kişiliğine, özgürlüğüne ve onuruna yönelik saldırıları önlemek için uygun önlemleri almak zorundadır. Ajanın özel konutu, belgeleri, yazışmaları ve kural olarak malları da dokunulmazdır (m.30).
Yargı bağışıklığı
| Alan | Kural (VDİS m.31) |
|---|---|
| Ceza yargısı | Mutlak bağışıklık; istisna yok |
| Hukuk ve idari yargı | Bağışıklık vardır, ancak üç istisna: (a) kabul eden devlette bulunan özel taşınmazla ilgili ayni davalar (misyon amaçlı tutulmuyorsa), (b) ajanın özel kişi sıfatıyla taraf olduğu miras davaları, (c) resmî görevi dışındaki mesleki veya ticari faaliyetinden doğan davalar |
| Tanıklık | Tanıklık yapmaya zorlanamaz |
| İcra | Kural olarak icra işlemine tabi tutulamaz; istisna hâllerinde de kişi ve konut dokunulmazlığına zarar vermeden yapılabilir |
Yargı bağışıklığı, kişiyi gönderen devletin yargı yetkisinden kurtarmaz (m.31/4). Bağışıklık maddi hukuktan değil, yargılanmaktan korur; bu nedenle ajanın kabul eden devletin kanunlarına uyma yükümlülüğü devam eder ve iç işlere karışamaz (m.41).
Feragat: Bağışıklıktan yalnız gönderen devlet feragat edebilir ve feragat her zaman açık olmalıdır (m.32). Ajanın kendisi bağışıklıktan feragat edemez. Hukuk davasında yargı bağışıklığından feragat, ayrıca icra bağışıklığından feragat anlamına gelmez; bunun için ayrı bir feragat gerekir (m.32/4). Bağışıklığı olan kişinin kendisi dava açarsa, asıl taleple doğrudan bağlantılı karşı davada bağışıklık ileri süremez (m.32/3).
Kişi bakımından ve zaman bakımından kapsam
- Ajanın hanesinde yaşayan aile üyeleri, kabul eden devletin vatandaşı değillerse ajanla aynı ayrıcalıklardan yararlanır (m.37/1).
- İdari ve teknik personel, ceza yargısı bakımından tam bağışıklığa sahiptir; hukuk ve idari yargı bağışıklığı ise yalnız görevleri sırasında yaptıkları fiillerle sınırlıdır (m.37/2).
- Kabul eden devletin vatandaşı olan diplomatik ajan, yalnız görevini yerine getirirken yaptığı resmî fiiller bakımından bağışıklığa sahiptir (m.38).
- Bağışıklık, kişi göreve atanmak üzere ülkeye girdiği andan başlar; görevi sona erince ülkeyi terk ettiği an veya bunun için tanınan makul sürenin bitiminde sona erer. Ancak resmî görev sırasında yapılan fiiller bakımından bağışıklık görev bittikten sonra da sürer (m.39).
Konsolosluk ilişkileri
Konsolosluklar siyasi temsilden çok, gönderen devletin vatandaşlarına ve ticari çıkarlarına yönelik idari hizmetleri yürütür. Başlıca görevleri (VKİS m.5): vatandaşları korumak ve onlara yardım etmek, pasaport ve vize vermek, noterlik ve nüfus işlemleri yapmak, miras ve vesayet işlerinde vatandaşların çıkarlarını gözetmek, gemi ve uçaklara yardım etmek ve ticari ilişkileri geliştirmektir.
Konsolosluk şefi, gönderen devletin verdiği atama belgesi (konsolosluk beratı) ve kabul eden devletin verdiği izin belgesi (exequatur) ile göreve başlar (VKİS m.11–12). Diplomatik ilişkilerin kesilmesi, konsolosluk ilişkilerinin de kendiliğinden kesilmesi sonucunu doğurmaz (m.2/3).
Konsolosluk bildirimi
VKİS m.36, yabancı bir kişinin tutuklanması veya gözaltına alınması hâlinde, kişi talep ederse kabul eden devletin yetkili makamlarının gecikmeksizin konsolosluğu bilgilendirmesini ve kişiye bu hakkını gecikmeksizin bildirmesini öngörür. Konsolosluk görevlileri tutulan vatandaşlarını ziyaret edebilir ve onlarla haberleşebilir. UAD, LaGrand (2001) kararında bu hükmün yalnız devletlere değil, tutulan kişiye de bireysel hak tanıdığını kabul etmiştir.
Konsolosluk dokunulmazlıklarının sınırlılığı
| Konu | Diplomatik misyon / ajan (1961) | Konsolosluk / konsolosluk memuru (1963) |
|---|---|---|
| Bina | Dokunulmaz; rıza istisnasız aranır (m.22) | Yalnız çalışma amaçlı kısım dokunulmaz; yangın vb. felakette şefin rızası varsayılır (m.31) |
| Kişi dokunulmazlığı | Hiçbir şekilde yakalanamaz ve tutulamaz (m.29) | Ağır bir suç ve yetkili yargı makamının kararı hâlinde tutuklanabilir (m.41) |
| Yargı bağışıklığı | Ceza yargısında mutlak (m.31) | Yalnız konsolosluk görevleri sırasında yapılan fiiller için (m.43) |
| Tanıklık | Zorlanamaz | Tanık olarak çağrılabilir; konsolosluk memuru kaçınırsa ona zorlayıcı önlem veya yaptırım uygulanamaz; görevle ilgili konularda tanıklık yükümlülüğü yoktur (m.44) |
Devlet bağışıklığıyla ilişkisi
Diplomatik bağışıklık kişilere tanınan bir korumadır; yabancı devletin kendisinin bağışıklığı ise ayrı bir kurumdur. Türk hukuku yabancı devlete sınırlı bağışıklık tanır ve diplomatik temsilciliği tebligat adresi olarak kullanır.
Bu hüküm, büyükelçiliğin yabancı devlet adına yaptığı özel hukuk işlemlerinden (ör. bir kira sözleşmesinden doğan alacak) doğan davalarda yabancı devletin Türk mahkemelerinde dava edilebileceğini gösterir. Ancak misyon binasının ve eşyasının icra işlemlerinden muaflığı (VDİS m.22/3) ayrıca gözetilmelidir.
Özet
- 1961 VDİS ve 1963 VKİS alanın temel metinleridir; diplomatik ilişki karşılıklı rızayla kurulur (VDİS m.2).
- Agreman misyon şefi için önceden alınır ve gerekçesiz reddedilebilir; persona non grata her zaman ve gerekçesiz ilan edilebilir.
- Misyon binası dokunulmazdır; kabul eden devletin özel koruma yükümlülüğü vardır (Tahran, 1980). Diplomatik çanta açılamaz ve alıkonulamaz.
- Diplomatik ajan yakalanamaz ve tutulamaz; ceza yargısından mutlak, hukuk yargısından üç istisna dışında bağışıktır.
- Feragati yalnız gönderen devlet ve açık biçimde yapabilir; yargıdan feragat icradan feragat sayılmaz.
- Resmî fiillere ilişkin bağışıklık görev sona erdikten sonra da sürer.
- Konsolosluk memurunun bağışıklığı görevseldir; ağır suçta yargı kararıyla tutuklanabilir. VKİS m.36 konsolosluk bildirimi hakkını düzenler (LaGrand, 2001).
- AY m.104 temsilci gönderme ve kabulü Cumhurbaşkanına verir; MÖHUK m.49 yabancı devlete özel hukuk uyuşmazlıklarında yargı muafiyeti tanımaz.