Devlet, milletlerarası hukukun asli ve tam ehliyetli kişisidir: andlaşma yapabilir, diplomatik ilişki kurabilir, uluslararası sorumluluğa girebilir ve uyuşmazlıklarını uluslararası yargı yerlerine götürebilir. Bir varlığın devlet sayılıp sayılmayacağı, devletin unsurlarına bağlıdır; diğer devletlerin bu varlığı tanıması ise yeni devletle kurulacak ilişkilerin kapısını açar. Bu konu; devletin unsurları, tanıma, devlet halefiyeti, devletin yetki alanı ve yargı bağışıklığını kapsar.
Devletin unsurları
Devletin unsurlarının en sık başvurulan sayımı, 1933 Montevideo Devletlerin Hak ve Ödevleri Sözleşmesi m.1’dedir. Buna göre uluslararası hukuk kişisi olarak devlet şu niteliklere sahip olmalıdır:
| Unsur | Açıklama |
|---|---|
| Sürekli nüfus (insan topluluğu) | Asgari bir nüfus sayısı aranmaz; sürekli yerleşik bir topluluk yeterlidir |
| Belirli ülke | Sınırların tamamen kesinleşmiş olması şart değildir; sınır uyuşmazlığı devletliği engellemez |
| Hükümet (siyasi örgütlenme) | Ülke ve nüfus üzerinde etkin denetim kuran bir yönetim |
| Diğer devletlerle ilişki kurma kapasitesi | Bağımsızlık; dış ilişkilerini başka bir devletin iradesine bağlı olmadan yürütebilme |
Bağımsızlık unsuru öğretide çoğunlukla egemenlik kavramıyla birlikte açıklanır. Egemenlik içte üstünlüğü, dışta ise başka bir devlete bağlı olmamayı ifade eder. Ancak devletin uluslararası hukuka bağlı olması ve andlaşmalarla yükümlülük üstlenmesi egemenliği ortadan kaldırmaz; andlaşma yapmak egemenliğin bir kullanım biçimidir.
Öğretide unsurlara ek olarak meşruiyet ölçütünün de arandığı tartışılır: Kuvvet kullanma yasağı veya self-determinasyon hakkı gibi emredici kuralları ağır biçimde ihlal ederek ortaya çıkan bir oluşumun, fiilen dört unsuru taşısa bile devlet olarak kabul edilmemesi gerektiği görüşü yaygındır.
Egemen eşitlik ve iç işlere karışmama
BM Şartı m.2/1, örgütün üyelerinin egemen eşitliği ilkesine dayandığını belirtir. Hukuki eşitlik, devletlerin büyüklük, nüfus veya güç farklarına rağmen aynı haklara ve hukuki kişiliğe sahip olmasıdır. BM Şartı m.2/7 ise esas itibarıyla bir devletin iç yetkisine giren konulara BM’nin müdahalesini yasaklar; bu yasak VII. Bölüm kapsamındaki zorlayıcı tedbirleri etkilemez.
Devlet türleri
Üniter devlette tek bir uluslararası hukuk kişisi vardır. Federal devlette dış ilişkilerde kural olarak federal devlet yetkilidir; federe birimlerin uluslararası ehliyeti, federal anayasanın tanıdığı ölçüde ve sınırlıdır. Konfederasyon ise bağımsız devletlerin andlaşmaya dayalı birliğidir; üye devletler uluslararası kişiliklerini korur.
Devletin tanınması
Tanıma, bir devletin yeni bir varlığın devlet olarak varlığını ve bu durumun hukuki sonuçlarını kabul ettiğini açıklayan tek taraflı, takdire bağlı hukuki işlemdir. Uluslararası hukukta bir devleti tanıma yükümlülüğü yoktur.
Kurucu ve açıklayıcı görüş
- Kurucu (yapıcı) görüş: Devlet ancak tanınmakla uluslararası hukuk kişisi olur.
- Açıklayıcı (bildirici) görüş: Unsurları taşıyan devlet tanınmadan önce de vardır; tanıma yalnız bu durumu tespit eder ve ilişki kurma iradesini açıklar.
Baskın görüş açıklayıcı görüştür. Montevideo Sözleşmesi m.3 de devletin siyasi varlığının diğer devletlerce tanınmasından bağımsız olduğunu öngörür. Bu nedenle tanınmamış bir devlet de kuvvet kullanma yasağının korumasından yararlanır ve uluslararası hukuka uymakla yükümlüdür. Tanımanın pratik etkisi ise büyüktür: diplomatik ilişki, andlaşma yapma, tanıyan devletin mahkemelerinde dava ehliyeti ve yargı bağışıklığı gibi sonuçlar uygulamada tanımaya bağlanır.
Tanımanın biçimleri
| Ayrım | Tür | Özellik |
|---|---|---|
| Kesinlik | Hukuki (de jure) tanıma | Tam ve kesin; kural olarak geri alınamaz |
| Fiilî (de facto) tanıma | Geçici, durumun belirsiz olduğu hâllerde; geri alınabilir | |
| Açıklanma | Açık tanıma | Nota, bildiri, resmî açıklama |
| Örtülü tanıma | İki taraflı andlaşma yapma, diplomatik ilişki kurma gibi tanıma iradesini kesin gösteren davranış | |
| Tanıyan | Bireysel tanıma | Her devlet ayrı karar verir |
| Topluca tanıma | Birden çok devletin ortak işlemi |
Çok taraflı bir konferansa veya andlaşmaya birlikte katılmak, tek başına örtülü tanıma sayılmaz. Bir devletin BM’ye üye olarak kabul edilmesi de, aleyhte oy veren üyelerin o devleti tanıdığı anlamına gelmez.
Erken (zamanından önce) tanıma, örneğin bir ayrılma mücadelesi sürerken ve ana devlet etkin denetimini henüz yitirmemişken ayrılan kesimin tanınması, ana devletin iç işlerine müdahale olarak hukuka aykırı kabul edilir.
Tanımama yükümlülüğü: Kuvvet kullanımıyla elde edilen ülke değişikliklerini tanımama fikri, 1932’de ABD’nin ilan ettiği Stimson doktrini ile öne çıkmıştır. Bugün genel uluslararası hukukun emredici bir kuralının ağır ihlaliyle yaratılan durumu hukuka uygun tanımama yükümlülüğü, devlet sorumluluğu hukukunda da kabul görmektedir.
Hükümetlerin tanınması
Devlet aynı kalırken hükümet anayasal olmayan yollarla (darbe, devrim) değişirse yeni hükümetin tanınması sorunu doğar. Anayasal yollarla değişen hükümetlerde tanıma sorunu yoktur.
- Etkin denetim ölçütü: Ülkenin büyük bölümünde ve nüfus üzerinde fiilî ve süreklilik gösteren denetim kuran hükümet tanınabilir.
- Tobar doktrini (1907): Anayasaya aykırı yollarla iktidara gelen hükümetler, halkın serbest iradesiyle meşrulaşmadıkça tanınmamalıdır (meşruiyet ölçütü).
- Estrada doktrini (1930): Meksika’nın benimsediği bu yaklaşımda hükümetlerin tanınması bir başka devletin iç işlerine dair yargıda bulunmak sayıldığından açık tanıma kararı verilmez; yalnız diplomatik ilişkinin sürdürülüp sürdürülmeyeceğine karar verilir.
Devletin tanınması ile hükümetin tanınması ayrıdır: Bir hükümetin tanınmaması o devletin tanınmasını ortadan kaldırmaz.
Türk hukukunda tanıma ve diplomatik ilişki kurma yürütmenin dış ilişkiler yetkisi içindedir:
Devletin ortaya çıkışı, değişimi ve halefiyet
Yeni devletler; ayrılma, dağılma (eski devletin sona ermesi), birleşme veya sömürge halklarının bağımsızlığı yoluyla doğar. BM Şartı m.1/2’de yer alan halkların self-determinasyon hakkı, özellikle sömürgelikten kurtulma sürecinde yeni devletlerin doğuşunun hukuki dayanağı olmuştur. Bu hak kural olarak mevcut devletlerin ülke bütünlüğünü bozacak biçimde tek taraflı ayrılma hakkı olarak yorumlanmaz; iç self-determinasyon (devlet içinde siyasi katılım) ön plandadır.
Devlet halefiyeti, bir ülkenin uluslararası ilişkilerinden sorumlu devletin değişmesi hâlinde haklar ve yükümlülüklerin akıbetini düzenler. Bu alanda 1978 Viyana Andlaşmalarda Devlet Halefiyeti Sözleşmesi ile 1983 Viyana Devlet Malları, Arşivleri ve Borçlarında Halefiyet Sözleşmesi hazırlanmıştır. Başlıca ilkeler şunlardır:
- Temiz sayfa (tabula rasa): Sömürgelikten bağımsızlığını kazanan yeni devlet, selefinin andlaşmalarıyla kural olarak bağlı değildir.
- Sınır andlaşmaları ve ülkesel rejimler halefiyetten etkilenmez; andlaşmayla çizilen sınır yeni devlet bakımından da geçerliliğini korur.
- Uti possidetis juris: Bağımsızlık anındaki idari sınırlar uluslararası sınıra dönüşür. UAD’nin Burkina Faso/Mali Sınır Uyuşmazlığı (1986) kararı bu ilkenin genel nitelikte olduğunu vurgulamıştır.
Devletin yetki alanı
Devletin yasama, yargı ve yürütme yetkisini hangi kişi ve olaylar üzerinde kullanabileceği yetki ilkeleriyle belirlenir. UAD’nin selefi Uluslararası Daimi Adalet Divanı Lotus (1927) kararında, devletin ülkesi dışındaki olaylar hakkında yargı yetkisini kullanmasının, aksini öngören bir uluslararası hukuk kuralı bulunmadıkça yasak olmadığını kabul etmiştir.
| Yetki ilkesi | Bağlantı noktası | TCK karşılığı |
|---|---|---|
| Ülkesellik | Suçun işlendiği yer | m.8 |
| Aktif kişisellik | Failin vatandaşlığı | m.11 |
| Pasif kişisellik | Mağdurun vatandaşlığı | m.12/2 |
| Koruma (koruyucu yetki) | Devletin güvenliği ve temel çıkarları | m.12/1, m.13 |
| Evrensellik | Suçun niteliği (uluslararası toplumu ilgilendiren suçlar) | m.13 |
TCK m.8/2 bu ülkeselliği Türk karasuları, Türk deniz ve hava araçları ile kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgedeki sabit platformlara kadar genişletir. TCK m.13 ise işkence, uyuşturucu ticareti, parada sahtecilik ve ulaşım araçlarının kaçırılması gibi suçlarda failin vatandaşlığına bakmaksızın Türk kanunlarının uygulanmasını öngörerek evrensellik ilkesine yer verir.
Yabancı devletin yargı bağışıklığı
Egemen eşitlik ilkesinin bir sonucu olarak bir devlet, kural olarak başka bir devletin mahkemelerinde yargılanamaz (par in parem non habet imperium). İki yaklaşım vardır:
- Mutlak bağışıklık: Devlet, işlemin niteliğine bakılmaksızın hiçbir durumda yabancı mahkemede yargılanamaz.
- Sınırlı (fonksiyonel) bağışıklık: Devletin egemenlik yetkisine dayanan kamu işlemleri (acta jure imperii) için bağışıklık sürer; özel hukuk işlemleri (acta jure gestionis), örneğin ticari satım veya kira sözleşmesi, için bağışıklık tanınmaz. Bugün baskın uygulama budur.
Türkiye sınırlı bağışıklık görüşünü kanunla benimsemiştir:
Yargı bağışıklığı ile icra bağışıklığı ayrıdır. Devletin yargılanabilmesi, mallarına kendiliğinden haciz uygulanabileceği anlamına gelmez; özellikle diplomatik misyon binaları ve kamu hizmetine özgülenmiş mallar icra bağışıklığından yararlanır. UAD, Devletlerin Yargı Bağışıklıkları (2012) kararında silahlı kuvvetlerin silahlı çatışma sırasındaki eylemlerinin, ağır ihlaller söz konusu olsa bile, egemenlik işlemi olarak bağışıklık kapsamında kaldığını kabul etmiştir.
Özet
- Montevideo Sözleşmesi m.1’e göre devletin unsurları sürekli nüfus, belirli ülke, hükümet ve diğer devletlerle ilişki kurma kapasitesidir; sınırların kesinleşmemesi devletliği engellemez.
- Baskın görüş açıklayıcı tanımadır; tanıma takdire bağlıdır, tanıma yükümlülüğü yoktur.
- De jure tanıma kural olarak geri alınamaz, de facto tanıma geri alınabilir; erken tanıma iç işlere müdahaledir.
- Hükümetlerin tanınmasında etkin denetim esastır; Tobar doktrini meşruiyeti, Estrada doktrini açık tanıma yapmamayı savunur.
- Sınır andlaşmaları halefiyetten etkilenmez; uti possidetis juris ile eski idari sınırlar uluslararası sınıra dönüşür.
- Yetki ilkeleri ülkesellik, aktif/pasif kişisellik, koruma ve evrenselliktir; TCK m.8 ve m.11–13 bunları yansıtır.
- MÖHUK m.49 sınırlı bağışıklığı benimser: özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıkta yabancı devlete yargı muafiyeti tanınmaz; icra bağışıklığı ayrıca değerlendirilir.