İdarenin elindeki malların tamamı aynı hukuki rejime tabi değildir. Bir kısmı doğrudan kamunun kullanımına ya da bir kamu hizmetine ayrılmış olduğu için özel hukuktan ayrılan koruyucu bir rejime bağlıdır; bir kısmı ise idarenin sıradan bir malik gibi sahip olduğu mallardır. Bu ayrım; malın satılıp satılamayacağını, haczedilip edilemeyeceğini, zamanaşımıyla kazanılıp kazanılamayacağını ve uyuşmazlıklarda hangi yargı yolunun görevli olduğunu belirler.
Temel ayrım: kamu malı ve idarenin özel malı
Geniş anlamda idarenin bütün malları “kamu malı” olarak anılabilir. Teknik ve dar anlamda ise kamu malları, kamunun doğrudan kullanımına veya bir kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar ile Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki sahipsiz mallardır.
İdarenin özel malları ise idarenin bir özel kişi gibi sahip olduğu, herhangi bir kamu hizmetine ya da kamunun kullanımına doğrudan ayrılmamış mallardır (ör. Hazineye ait boş bir arsa, idarenin gelir elde etmek için kiraya verdiği işyeri). Bunlar kural olarak özel hukuk hükümlerine tabidir; satılabilir, kiraya verilebilir. Ancak bunlar da tamamen özel kişilerin malları gibi değildir; örneğin işgal halinde idarenin ecrimisil isteme ve tahliye ettirme yetkisi gibi kamu hukukuna özgü kurallar uygulanır.
| Kamu malı (dar anlam) | İdarenin özel malı | |
|---|---|---|
| Amaç | Kamu kullanımı veya kamu hizmeti | Gelir elde etme, ileride kullanma |
| Devir | Tahsis sürdükçe devredilemez | Özel hukuk kurallarına göre devredilebilir |
| Haciz | Haczedilemez | İdarenin türüne ve özel kanunlara göre değişir; “Devlet malları” için İİK m.82/1-1 uygulanır |
| Zamanaşımı/kazanma | Zilyetlikle kazanılamaz | Özel hukuk kuralları ve özel kanunlar uygulanır |
| Tapu | Çoğu zaman tapuya tescil edilmez | Tapuya tescil edilir |
Kamu mallarının türleri
Kamunun ortak kullanımındaki mallar (orta malları)
Herkesin doğrudan ve serbestçe yararlandığı mallardır: yollar, meydanlar, köprüler, parklar, sokaklar, kıyılar. Bunların bir alt türü olan kamu orta malları ise belirli bir topluluğun (köy veya kasaba halkının) ortak yararlanmasına bırakılan mera, yayla, kışlak, harman yeri, panayır yeri gibi yerlerdir.
Kıyılar Anayasada özel olarak düzenlenmiştir:
3621 sayılı Kıyı Kanunu m.5 de kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğunu ve herkesin eşit ve serbest olarak yararlanmasına açık bulunduğunu tekrarlar.
Hizmet malları
Bir kamu hizmetinin yürütülmesine tahsis edilmiş mallardır: okul, hastane, adliye ve hükümet binaları, askerî tesisler, demiryolu hatları, kütüphanelerdeki eserler. Halk bunlardan doğrudan değil, hizmet aracılığıyla yararlanır. Hizmet malının kamu malı niteliği, tahsis sürdüğü sürece devam eder.
Sahipsiz mallar ve Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerler
Kimsenin mülkiyetinde olmayan ve doğası gereği özel mülkiyete konu olamayan yerler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.
TMK m.715/3’e göre bu yerlerin kazanılması, bakımı, korunması, işletilmesi ve kullanılması özel kanun hükümlerine tabidir. Tabii servetler ve kaynaklar da AY m.168’e göre Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir ve Devlet bu hakkını belli bir süre için gerçek ve tüzel kişilere devredebilir.
Ormanlar
Devlet ormanları için Anayasa özel ve sıkı bir rejim kurar:
Kamu mallarının hukuki rejimi
Kamu malları, tahsis edildikleri amacın korunması için özel hukuktan ayrılan bir koruma rejimine tabidir:
- Devredilemezlik: Kamu malı, tahsisi sürdüğü sürece özel hukuk işlemleriyle satılamaz veya devredilemez. Devir ancak tahsisin kaldırılmasından sonra mümkündür.
- Haczedilemezlik: Kamu hizmetinin sürekliliği gereği kamu malları haczedilemez; Devlet malları bakımından İİK m.82/1-1 bunu açıkça öngörür.
- Zamanaşımı ve zilyetlikle kazanılamama: Kamu malları üzerinde kazandırıcı zamanaşımı işlemez; AY m.169/2 Devlet ormanları için bunu açıkça belirtir.
- Kamulaştırılamama: Bir kamu tüzel kişisinin malı başka bir kamu tüzel kişisi tarafından kamulaştırılamaz; idareler arasındaki devir 2942 sayılı Kanun m.30’daki özel usule tabidir.
- İdari koruma: İdare, kamu malına yapılan tecavüzü yargı kararına gerek kalmadan, kendi kolluk yetkisiyle giderebilir.
İşgal ve ecrimisil
Devletin özel mülkiyetindeki veya hüküm ve tasarrufu altındaki taşınmazların işgali halinde 2886 sayılı Kanun m.75 uygulanır. İşgalciden (fuzuli şagil) ecrimisil istenir; ecrimisil, tespit tarihinden geriye doğru beş yılı geçmemek üzere komisyonca belirlenir.
Aynı maddeye göre ecrimisil rızaen ödenmezse 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil olunur; işgal edilen taşınmaz da idarenin talebi üzerine mülki amirce en geç 15 gün içinde tahliye ettirilerek idareye teslim edilir. Bu yetki, idarenin kendi kararını yargı kararı olmaksızın uygulayabilmesinin (re’sen icra) tipik bir örneğidir.
Tahsis ve tahsisin kaldırılması
Bir malın kamu malı niteliği kazanması tahsis ile olur. Tahsis, malın kamunun kullanımına veya bir kamu hizmetine ayrılmasıdır. İki biçimde gerçekleşebilir:
- Hukuki tahsis: Kanun, imar planı veya idari işlemle malın belirli bir amaca ayrılması.
- Fiili tahsis: Malın fiilen kamu kullanımına veya hizmetine açılması (ör. yolun trafiğe açılması).
Doğal kamu malları (kıyı, dağ, akarsu) için ayrıca tahsis işlemi gerekmez; nitelikleri gereği kamu malıdır. Yapay kamu mallarında (yol, park, okul) ise tahsis şarttır.
Tahsisin kaldırılması ile mal kamu malı niteliğini yitirir ve idarenin özel malı haline gelir; artık devredilebilir. Tahsisin kaldırılması da tahsis gibi hukuki veya fiili olabilir; ancak hukuki tahsis yapılmış mallarda kaldırmanın da usulüne uygun bir işlemle yapılması gerekir.
Kamu mallarından yararlanma
| Kullanım türü | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Ortak (genel) kullanım | Herkese açık, kural olarak serbest ve bedelsiz, eşitlik esası | Yolda yürümek, parkta oturmak, kıyıda yüzmek |
| Özel kullanım | Belirli kişinin malın bir kısmından diğerlerini dışlayarak yararlanması; idarenin izni veya sözleşmesi gerekir | Kaldırıma masa koyma izni, kıyıda iskele kurma |
| Hizmet yoluyla kullanım | Hizmet mallarından hizmetten yararlanma kurallarına göre faydalanma | Hastaneden tedavi hizmeti alma |
Özel kullanım izinleri geçici ve geri alınabilir niteliktedir; kamu yararı gerektirdiğinde idare izni kaldırabilir. Daha uzun süreli ve güçlü kullanım hakları ise kanunda öngörülen hallerde irtifak veya kullanma izni sözleşmeleriyle tanınır.
Özet
- Dar anlamda kamu malları; kamunun ortak kullanımındaki mallar, hizmet malları ve Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki sahipsiz yerlerdir. Bunlar dışındaki mallar idarenin özel mallarıdır.
- TMK m.715: sahipsiz yerler ve yararı kamuya ait mallar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; kayalar, dağlar, buzullar, kamuya ait sular hiçbir şekilde özel mülkiyete konu olamaz.
- AY m.43: kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir. AY m.168: tabii servetler ve kaynaklar da Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.
- AY m.169/2: Devlet ormanlarının mülkiyeti devrolunamaz, zamanaşımıyla mülk edinilemez, kamu yararı dışında irtifaka konu olamaz.
- Rejim: devredilemezlik, haczedilemezlik (İİK m.82/1-1), zilyetlikle kazanılamama, başka kamu tüzel kişisince kamulaştırılamama.
- 2886 sayılı Kanun m.75: işgalde ecrimisil için zarar ve kusur aranmaz; en çok beş yıl geriye gidilir; mülki amir en geç 15 gün içinde tahliye ettirir.
- Kamu malı niteliği tahsisle kazanılır, tahsisin kaldırılmasıyla yitirilir.
- Kullanım türleri: ortak kullanım (serbest, eşit), özel kullanım (izinle, geri alınabilir), hizmet yoluyla kullanım.