Bir idari işlem, yapıldığı andan itibaren hukuk düzeninde var olur ve sonuç doğurur. Ancak bu varlık sonsuz değildir: İşlem kendiliğinden sona erebilir, idare onu geri alabilir, kaldırabilir veya değiştirebilir, ya da yargı yeri işlemi iptal edebilir. Sona erme biçimi, işlemin etkilerinin geçmişe mi yoksa geleceğe mi yönelik olarak ortadan kalkacağını belirler. Sınavlarda geri alma ile kaldırma arasındaki fark, geri almanın süresi, kazanılmış haklar ve yokluk ile iptal edilebilirlik ayrımı sıkça karşılaşılan sorulardır.
Sona erme yolları: genel tablo
| Yol | Kimin iradesiyle | Etkisi | Hangi işlemler |
|---|---|---|---|
| Kendiliğinden sona erme | İrade gerekmez | Olayın gerçekleştiği andan itibaren | Süreli, şarta bağlı, konusu tükenmiş işlemler |
| Geri alma | İdare | Geçmişe etkili (işlem hiç yapılmamış sayılır) | Kural olarak hukuka aykırı işlemler |
| Kaldırma (ilga) | İdare | İleriye etkili | Hukuka uygun veya aykırı işlemler |
| Değiştirme | İdare | Kural olarak ileriye etkili | Kısmi kaldırma ile birlikte yeni düzenleme |
| İptal | Yargı | Geçmişe etkili | Hukuka aykırı işlemler |
Kendiliğinden sona erme
İdarenin ya da yargının ayrıca bir irade açıklamasına gerek kalmadan işlemin sona erdiği hallerdir:
- Sürenin dolması: Belirli süre için verilmiş bir izin veya ruhsat, sürenin bitimiyle sona erer.
- Bozucu şartın gerçekleşmesi: İşlem bir şarta bağlanmışsa şartın gerçekleşmesiyle sona erer.
- Konunun ortadan kalkması: Ruhsat verilen binanın yıkılması, izin verilen faaliyetin tamamen sona ermesi gibi.
- Kişiye bağlı işlemlerde ilgilinin ölümü: Atama, kişisel nitelikteki izinler ilgilinin ölümüyle sona erer. DMK m.98 de ölümü memurluğu sona erdiren haller arasında sayar.
- Uygulanmayla tükenme: Bir kez uygulanmakla amacına ulaşan işlemler (ör. bir yıkım kararının yerine getirilmesi).
- Dayanağın ortadan kalkması: Düzenleyici bir işlemin dayandığı kanun hükmünün yürürlükten kalkması halinde, o hükme dayanan düzenleme de kural olarak uygulanma imkânını yitirir.
Geri alma
Kavram
Geri alma, idarenin bir işlemi yapıldığı tarihten itibaren hukuk düzeninden kaldırmasıdır. Geri alınan işlem hiç yapılmamış sayılır; o işleme dayanılarak doğan sonuçlar da kural olarak ortadan kalkar. Bu yönüyle geri alma, idarenin kendi eliyle yaptığı bir “iptal”dir.
Hangi işlemler geri alınabilir
Geri almanın konusu kural olarak hukuka aykırı işlemlerdir. Hukuk devletinde idare, hukuka aykırı bir işlemi sürdürmek yerine düzeltmekle yükümlüdür. Hukuka uygun işlemler ise geçmişe etkili olarak geri alınamaz; çünkü bu, hukuki güvenlik ilkesini ve işleme güvenerek hareket eden kişilerin haklarını zedeler. Bireyin aleyhine sonuç doğuran hukuka uygun bir işlemin (ör. bir talebin reddi) lehe olacak şekilde geri alınması ise genellikle tartışma yaratmaz.
Geri almanın süresi
Hukuka aykırı işlemin süresiz olarak geri alınabilmesi, kişilerin işleme duydukları güveni sarsar. Bu nedenle idari yargı içtihadı, geri almayı dava açma süresiyle sınırlar: Hukuka aykırı bir işlem, kural olarak idari dava açma süresi içinde; dava açılmışsa yargılama süresince geri alınabilir. Bu süre geçtikten sonra işlemden doğan haklar kazanılmış hak niteliği kazanır ve işlem artık geri alınamaz.
Süre sınırının istisnaları
İçtihatta yerleşmiş görüşe göre şu hallerde geri alma süreye bağlı değildir:
- İşlemin, ilgilinin hile, yalan beyan veya sahte belge kullanması gibi kendi kusurlu davranışıyla tesis edilmesi,
- İşlemin yok hükmünde olması (ağır ve açık sakatlık),
- İşlemin idarenin açık maddi hatasına (hesap veya yazım hatası) dayanması.
Bu hallerde ilgilinin korunmaya değer bir güveni yoktur; bu nedenle kazanılmış haktan söz edilmez.
Kazanılmış hak
Kazanılmış hak, hukuka uygun bir işlemle ya da süresi içinde geri alınmamış bir işlemle kişiye tamamlanmış biçimde sağlanan haktır. Düzenleyici işlemlerden ve statü ilişkilerinden kural olarak kazanılmış hak doğmaz; örneğin memurlar, mevcut aylık ve terfi kurallarının gelecekte değişmeyeceğini ileri süremez. Kazanılmış hak ancak kuralın uygulanmasıyla tamamlanmış bireysel durumlar için söz konusudur (ör. hak edilip ödenmiş bir aylık).
Kaldırma (ilga) ve değiştirme
Kaldırma, işlemin ileriye yönelik olarak hukuk düzeninden çıkarılmasıdır. Geçmişteki sonuçlar korunur. Geri almadan farklı olarak kaldırma, hukuka uygun işlemleri de kapsayabilir; çünkü kamu yararı ve hizmet gerekleri değişmiş olabilir.
- Düzenleyici işlemler, kamu yararı gerektirdiğinde her zaman kaldırılabilir veya değiştirilebilir. Hiç kimse bir yönetmeliğin sonsuza kadar yürürlükte kalmasını isteme hakkına sahip değildir.
- Birel işlemler bakımından ayrım yapılır: Kişiye hak sağlamayan veya geçici nitelikteki işlemler kaldırılabilir. Kişiye hak sağlayan işlemler ise ancak kanunun öngördüğü hallerde (ör. ruhsat koşullarının yitirilmesi, ilgilinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi) ve usule uygun olarak kaldırılabilir.
Değiştirme, işlemin bir kısmının kaldırılması ve yerine yeni bir düzenleme konmasıdır. Yetki ve usul paralelliği ilkesi gereği işlemi geri alacak, kaldıracak veya değiştirecek makam, aksine kural yoksa işlemi yapmaya yetkili olan makamdır ve aynı usule uymalıdır.
İlgilinin talebiyle geri alma veya değiştirme
İlgili, dava açmadan önce idareden işlemin geri alınmasını veya değiştirilmesini isteyebilir:
Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; isteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması halinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır (İYUK m.11/2-3).
Yargısal iptal
İptal, idari yargı yerinin, yetki, şekil, sebep, konu veya maksat unsurlarından birindeki hukuka aykırılık nedeniyle işlemi ortadan kaldırmasıdır (İYUK m.2/1-a). İptal kararı geçmişe etkilidir: İşlem, yapıldığı tarihten itibaren hiç doğmamış gibi sonuç doğurur ve idarenin hukuki durumu işlemden önceki hale getirmesi gerekir.
Anayasa da yasama ve yürütme organları ile idarenin mahkeme kararlarına uymak zorunda olduğunu ve bu kararları hiçbir suretle değiştiremeyeceğini, yerine getirilmesini geciktiremeyeceğini öngörür (AY m.138/4).
İptal kararı, idarenin aynı konuda yeniden işlem yapmasını her zaman engellemez. Örneğin yalnızca şekil yönünden iptal edilen bir işlem, şekil eksikliği giderilerek yeniden yapılabilir. Disiplin hukukunda bu durum açıkça düzenlenmiştir: Disiplin cezası yargı kararıyla iptal edilirse, kararın idareye ulaştığı tarihten itibaren kalan zamanaşımı süresi içinde, süre dolmuş veya altı aydan az kalmışsa en geç altı ay içinde, karar gerekçesi dikkate alınarak yeniden ceza verilebilir (DMK m.127/2).
Yokluk
Yok hükmündeki işlem, sakatlığı o kadar ağır ve açık olan işlemdir ki hukuk düzeninde hiç doğmamış sayılır. Yokluk; fonksiyon gaspı, ağır yetki tecavüzü, kanunen zorunlu olan yazılı şeklin hiç bulunmaması veya konusunun imkânsız olması gibi hallerde gündeme gelir.
| Yokluk | İptal edilebilirlik | |
|---|---|---|
| Sakatlığın derecesi | Ağır ve açık | Olağan hukuka aykırılık |
| Hukuka uygunluk karinesi | Yararlanmaz | İptal edilene kadar yararlanır |
| Dava süresi | Bağlı değildir; her zaman tespit edilebilir | Süreye bağlıdır |
| Uyma yükümlülüğü | İlgili uymak zorunda değildir | İptal edilene kadar uygulanır |
| Geri alma | Her zaman | Kural olarak dava süresi içinde |
Özet
- İdari işlem kendiliğinden (süre, şart, konunun ortadan kalkması, ölüm), idarece (geri alma, kaldırma, değiştirme) veya yargı kararıyla (iptal) sona erer.
- Geri alma geçmişe etkilidir ve kural olarak hukuka aykırı işlemlere yöneliktir.
- Geri alma kural olarak dava açma süresi içinde, dava açılmışsa yargılama süresince yapılabilir; süre geçince kazanılmış hak doğar.
- Hile, yokluk ve açık maddi hata hallerinde geri alma süreye bağlı değildir.
- Kaldırma ileriye etkilidir; düzenleyici işlemler kamu yararı gerektirdiğinde her zaman kaldırılabilir, düzenleyici işlem ve statüden kazanılmış hak doğmaz.
- İlgili, dava süresi içinde üst makamdan işlemin geri alınmasını isteyebilir; başvuru dava süresini durdurur (İYUK m.11).
- İptal geçmişe etkilidir; idare kararın gereğini en geç otuz gün içinde yerine getirmelidir (İYUK m.28/1).
- Yok hükmündeki işlem hukuka uygunluk karinesinden yararlanmaz ve her zaman tespit edilebilir.