Zamanaşımı, bir alacağın kanunda öngörülen süre içinde ileri sürülmemesi yüzünden dava edilebilirliğini yitirmesidir. Alacak ortadan kalkmaz; ancak borçlu, zamanaşımı def’ini ileri sürerek ifadan kaçınabilir. Kurum hukuki güvenliği ve ispat kolaylığını amaçlar: Yıllar sonra belgesi kaybolmuş bir borcun ispatıyla uğraşmak yerine, alacaklıdan alacağını makul sürede takip etmesi beklenir. Genel düzenleme TBK m.146–161 arasındadır; haksız fiil (TBK m.72) ve sebepsiz zenginleşme (TBK m.82) için özel süreler vardır.
Niteliği ve hak düşürücü süreden farkı
| Ölçüt | Zamanaşımı | Hak düşürücü süre |
|---|---|---|
| Etkisi | Alacak sona ermez, eksik borca dönüşür | Hak tamamen sona erer |
| Hâkimin gözetmesi | Ancak ileri sürülürse dikkate alınır (TBK m.161) | Kendiliğinden gözetilir |
| Durma ve kesilme | Mümkündür (TBK m.153–157) | Kural olarak durmaz ve kesilmez |
| Konusu | Kural olarak alacak (istem) hakları | Çoğunlukla yenilik doğuran haklar (iptal, dönme süreleri gibi) |
| Ödenen edim | Geri istenemez (TBK m.78/2) | Hak sona erdiğinden ödeme borçsuz ödeme olabilir |
Zamanaşımına uğramış borç eksik (doğal) borçtur: Ödenirse geçerli bir ifadır ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istenemez (TBK m.78/2). Ayrıca alacak, takas edilebilir hâle geldiği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa sonradan da takasta kullanılabilir (TBK m.139/3).
Süreler
On yıl genel süredir. TBK m.147 ise aşağıdaki alacakları beş yıllık zamanaşımına bağlar:
- Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler;
- Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri;
- Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar;
- Ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortakların birbirleri ya da ortaklıkla aralarındaki; ortaklık müdürleri, temsilcileri, denetçileri ile ortaklık veya ortaklar arasındaki alacaklar;
- Vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden ve ticari simsarlık ücreti alacağı dışında simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar;
- Yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar.
Diğer önemli süreler:
| Alacak | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Haksız fiilden doğan tazminat | Öğrenmeden 2 yıl, her hâlde fiilden 10 yıl; cezayı gerektiren fiilde ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre | TBK m.72 |
| Sebepsiz zenginleşme | Öğrenmeden 2 yıl, her hâlde zenginleşmeden 10 yıl | TBK m.82 |
| Senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmış borçta kesilmeden sonra yeni süre | Her zaman 10 yıl | TBK m.156/2 |
Bu kural sürelerin hem kısaltılmasını hem de uzatılmasını yasaklar. Buna bağlı olarak TBK m.160/1, zamanaşımından önceden feragati de yasaklar; zamanaşımı dolduktan sonra feragat ise mümkündür.
Başlangıç ve hesaplama
- Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m.149/1). Muacceliyet bir bildirime bağlıysa süre, bu bildirimin yapılabileceği günden başlar (TBK m.149/2); alacaklı bildirimi geciktirerek zamanaşımını erteleyemez.
- Ömür boyu gelir gibi dönemsel edimlerde alacağın tamamı için zamanaşımı, ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu gün başlar; alacağın tamamı zamanaşımına uğrarsa ifa edilmemiş dönemsel edimler de zamanaşımına uğrar (TBK m.150).
- Başlangıç günü sayılmaz; zamanaşımı ancak son gün de hak kullanılmaksızın geçince gerçekleşir. İfa sürelerinin hesaplanmasına ilişkin kurallar (TBK m.91–93) burada da uygulanır (TBK m.151).
- Asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğrar (TBK m.152).
Zamanaşımının durması
Durma hâllerinde zamanaşımı hiç başlamaz; başlamışsa durur ve sebep ortadan kalktığı günün bitiminde kaldığı yerden devam eder (TBK m.153). Sayılan hâller şunlardır:
- Velayet süresince, çocukların ana ve babalarından olan alacakları;
- Vesayet süresince, vesayet altındakilerin vasiden veya vesayet işlemleri sebebiyle Devletten olan alacakları;
- Evlilik devam ettiği sürece, eşlerin birbirinden olan alacakları;
- Hizmet ilişkisi süresince, ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları;
- Borçlu alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu sürece;
- Alacağı Türk mahkemelerinde ileri sürme imkânı bulunmadığı sürece;
- Alacaklı ve borçlu sıfatının birleşmesinde, birleşmenin ileride geçmişe etkili olarak ortadan kalkması hâlinde, bu durumun ortaya çıkmasına kadar geçen süre.
Zamanaşımının kesilmesi
Kesilmede o ana kadar işlemiş süre silinir ve yeni bir süre başlar (TBK m.156/1). TBK m.154’e göre kesilme sebepleri iki gruptur:
- Borçlunun ikrarı: Borçlu borcu ikrar etmişse; özellikle faiz ödemiş, kısmen ifada bulunmuş, rehin vermiş veya kefil göstermişse.
- Alacaklının işlemleri: Dava veya def’i yoluyla mahkemeye ya da hakeme başvurma, icra takibi, iflas masasına başvurma.
Yeni süre kural olarak eski süre kadardır; ancak borç bir senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır (TBK m.156/2). Dava ile kesilen zamanaşımı, tarafların yargılamaya ilişkin her işleminden veya hâkimin her kararından sonra; icra takibiyle kesilen zamanaşımı ise takibe ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar (TBK m.157).
Birlikte borçlulara etkisi
| Durum | Sonuç (TBK m.155, m.160) |
|---|---|
| Müteselsil veya bölünemeyen borç borçlularından birine karşı kesilme | Diğerlerine karşı da kesilir |
| Asıl borçluya karşı kesilme | Kefile karşı da kesilir |
| Kefile karşı kesilme | Asıl borçluya karşı kesilmez |
| Müteselsil borçlulardan birinin feragati | Diğerlerine karşı ileri sürülemez |
| Asıl borçlunun feragati | Kefile karşı ileri sürülemez |
Ek süre ve rehinli alacak
Dava veya def’i; mahkemenin yetkisiz veya görevsiz olması, düzeltilebilecek bir yanlışlık yapılması ya da vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş ve bu arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa, alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir (TBK m.158).
Alacağın taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış olması zamanaşımının işlemesine engel değildir; ancak alacaklının hakkını rehinden alma yetkisi devam eder (TBK m.159).
Özet
- Zamanaşımı alacağı sona erdirmez, dava edilebilirliğini ortadan kaldırır; hâkim kendiliğinden gözetemez (TBK m.161).
- Genel süre 10 yıl (TBK m.146); dönemsel edimler, konaklama ve yeme içme, küçük sanat ve perakende, ortaklık, vekâlet ve eser sözleşmesi gibi alacaklarda 5 yıl (TBK m.147).
- Süreler sözleşmeyle değiştirilemez ve zamanaşımından önceden feragat edilemez (TBK m.148, 160).
- Zamanaşımı muacceliyetle başlar; bildirime bağlı muacceliyette bildirimin yapılabileceği günden işler (TBK m.149).
- Durmada süre kaldığı yerden devam eder (TBK m.153); kesilmede yeni süre başlar (TBK m.154, 156).
- Senetle ikrar veya mahkeme kararından sonra yeni süre her zaman 10 yıldır (TBK m.156/2).
- Yetkisizlik, görevsizlik, düzeltilebilir yanlışlık veya erken dava nedeniyle retten sonra 60 günlük ek süre vardır (TBK m.158).
- Zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi geri istenemez (TBK m.78/2).