Borçlar ifa ile sona ermekle birlikte, kanun alacaklıyı tatmin etmeyen ya da farklı biçimde tatmin eden başka sona erme sebepleri de tanır. TBK’nın “Sona Erme Hâlleri” başlıklı ayırımı (m.131–145) bağlı hakların akıbetini, ibrayı, yenilemeyi, birleşmeyi, ifa imkânsızlığını ve takası düzenler. Bu notta ifa imkânsızlığı dışındaki sebepler ele alınmakta; takas ise sınavlardaki ağırlığı nedeniyle ayrıntılı işlenmektedir.
Sona erme sebeplerine genel bakış
| Sebep | Niteliği | Dayanak |
|---|---|---|
| İfa | Alacaklının tatmini | TBK m.83 vd. |
| İbra | İki taraflı sözleşme, şekle bağlı değil | TBK m.132 |
| Yenileme | Eski borç yerine yeni borç; açık irade gerekir | TBK m.133–134 |
| Birleşme | Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide toplanması | TBK m.135 |
| Kusursuz imkânsızlık | Borç kendiliğinden sona erer | TBK m.136–137 |
| Takas | Tek taraflı, varması gerekli beyan | TBK m.139–145 |
Bunlar dışında bozucu koşulun gerçekleşmesi, sürenin dolması, fesih, dönme ve sözleşmenin karşılıklı anlaşmayla ortadan kaldırılması (ikale) gibi sebepler de borç ilişkisini sona erdirir. Zamanaşımı ise borcu sona erdirmez; yalnızca dava edilebilirliği ortadan kaldıran bir def’i yaratır.
Bağlı hakların akıbeti
Bu kural fer’ilik (bağlılık) ilkesinin sonucudur. Ancak işlemiş faiz ve ceza koşulunun ifasını isteme hakkı sözleşmeyle ya da ifa anına kadar yapılan bir bildirimle saklı tutulmuşsa veya saklı tutulduğu durumdan anlaşılıyorsa bunlar asıl borç sona erse de istenebilir (TBK m.131/2). Taşınmaz rehni, kıymetli evrak ve konkordatoya ilişkin özel hükümler saklıdır.
İbra
İbra, alacaklının alacağından feragatini içeren iki taraflı bir tasarruf işlemidir; borçlunun kabulü gerekir. Kural olarak şekle tabi değildir; borcu doğuran işlem resmî şekilde yapılmış olsa bile ibra şekilsiz yapılabilir. Kısmi ibra da mümkündür. Bazı özel alanlarda (örneğin işçilik alacaklarının ibrasında) kanun ayrıca geçerlilik koşulları öngörebilir; bu özel hükümler genel kuralı daraltır.
Yenileme (tecdit)
Yenileme, mevcut bir borcun yeni bir borç doğurularak sona erdirilmesidir. TBK m.133/1’e göre bu ancak tarafların açık iradesiyle olur. Mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması ya da yeni bir alacak senedi veya kefalet senedi düzenlenmesi, açık yenileme iradesi yoksa yenileme sayılmaz (TBK m.133/2). Böylece eski borca bağlı güvenceler alacaklının haberi olmadan kaybolmaz.
Cari hesap: Kalemlerin cari hesaba yalnızca kaydedilmesi yenileme değildir; ancak hesap kesilir ve sonucu diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur (TBK m.134/1-2). Bu durumda bile kalemlerden birinin güvencesi, aksi kararlaştırılmadıkça sona ermez (TBK m.134/3).
Birleşme
Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesiyle borç sona erer (TBK m.135/1). Tipik örnek, borçlunun alacaklıya mirasçı olmasıdır. Üçüncü kişilerin alacak üzerinde önceden mevcut hakları (örneğin alacak üzerinde kurulmuş rehin veya intifa) birleşmeden etkilenmez. Birleşme geçmişe etkili olarak ortadan kalkarsa (örneğin mirasın reddi), borç varlığını sürdürür.
Takas
Kavram
Takas, birbirine karşı alacaklı ve borçlu olan iki kişiden birinin, tek taraflı beyanıyla kendi alacağını karşı tarafın alacağından düşerek her iki borcu küçük olan tutar ölçüsünde sona erdirmesidir. Takas hakkı yenilik doğuran bir haktır. Takas beyanında bulunan tarafın alacağına takas alacağı (aktif alacak), karşı tarafın alacağına esas alacak (pasif alacak) denir.
Koşullar
- Karşılıklılık: Taraflar birbirinin hem alacaklısı hem borçlusu olmalıdır. Kefil bakımından istisna vardır: asıl borçlunun takas hakkı bulundukça kefil de alacaklıya ifadan kaçınabilir (TBK m.140). Üçüncü kişi yararına borçlanan kişi ise bu borcunu sözleşmenin diğer tarafından olan alacağıyla takas edemez (TBK m.141).
- Edimlerin özdeşliği: Borçlar para veya aynı türden (özdeş) edimler olmalıdır.
- Muacceliyet: TBK m.139/1 her iki borcun muaccel olmasını arar. Borçlunun iflası hâlinde alacaklılar muaccel olmasalar bile alacaklarını müflise olan borçlarıyla takas edebilir (TBK m.142). Alacağın devrinde borçlunun takas hakkına ilişkin özel kural TBK m.188/2’dedir.
- Dava edilebilirlik: Alacaklardan birinin çekişmeli olması takası engellemez (TBK m.139/2). Zamanaşımına uğramış alacak ise ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa takasta kullanılabilir (TBK m.139/3).
- Takas yasağının ve feragatin bulunmaması: TBK m.144 bazı alacakların ancak alacaklının rızasıyla takas edilebileceğini öngörür; borçlu da takas hakkından önceden feragat edebilir (TBK m.145).
Takasın kullanılması ve etkisi
Takas kendiliğinden işlemez; beyan gerekir. Beyan şekle tabi değildir ve dava içinde def’i olarak da ileri sürülebilir. Beyan yapıldığında etkisi geriye, iki borcun karşılıklı olarak takas edilebilir hâle geldiği ana yürür. Bu nedenle o andan sonra işlemiş faizler ve temerrüt sonuçları da ortadan kalkar. Ticari cari hesaplara ilişkin özel teamüller saklıdır.
Rızaya bağlı takas edilebilecek alacaklar
| TBK m.144 | Örnek |
|---|---|
| Tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar | Saklayanın, saklatana olan alacağını saklanan para ile takas etmesi |
| Haksız olarak alınmış veya aldatma sonucu alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar | Hırsızın, çaldığı paraya karşı kendi alacağını takas etmesi |
| Nafaka ve işçi ücreti gibi borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu, doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklar | İşverenin, işçinin ücretini işçiden olan alacağıyla tek taraflı takas etmesi |
Bu alacaklar takas hakkının doğumundan sonra, ancak alacaklının (yani esas alacak sahibinin) rızasıyla takas edilebilir.
Özet
- Asıl borç sona erince rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu da sona erer; işlemiş faiz ve ceza koşulu saklı tutulabilir (TBK m.131).
- İbra şekle bağlı olmayan iki taraflı bir sözleşmedir (TBK m.132).
- Yenileme ancak açık iradeyle olur; senet ya da kambiyo taahhüdü tek başına yenileme değildir (TBK m.133); cari hesapta hesap kesilip kabul edilince yenileme olur (TBK m.134).
- Alacaklı ve borçlu sıfatının birleşmesi borcu sona erdirir; geçmişe etkili ortadan kalkarsa borç sürer (TBK m.135).
- Takasın koşulları: karşılıklılık, özdeşlik, muacceliyet, dava edilebilirlik, yasak ve feragatin yokluğu (TBK m.139–145).
- Takas beyanla gerçekleşir ve takas edilebilir olma anına geri yürür (TBK m.143).
- Tevdi edilen, haksız alınan eşya ile nafaka ve işçi ücreti gibi alacaklar ancak alacaklının rızasıyla takas edilir (TBK m.144).
- Kefil asıl borçlunun takas hakkına dayanabilir (TBK m.140); iflasta muaccel olmayan alacaklar da takas edilebilir (TBK m.142).