Sözleşme, iki tarafın birbirine yönelen ve içerik bakımından örtüşen irade açıklamalarıyla kurulur. Bu açıklamalardan zaman bakımından önce gelenine öneri (icap), ona verilen olumlu cevaba kabul denir. TBK m.1–11 hükümleri, bir irade açıklamasının ne zaman öneri sayılacağını, önerenin ne kadar süreyle bağlı kalacağını ve sözleşmenin hangi andan itibaren hüküm doğuracağını düzenler. Öğrenciler için konu, süre hesaplarını ve istisnaları içerdiğinden olay sorularına çok elverişlidir.
İrade açıklaması ve uyuşma
İrade açıklaması açık olabileceği gibi, belirli bir iradeyi dolaylı biçimde ortaya koyan davranışlarla örtülü de olabilir (ör. otomattan ürün almak için para atmak, toplu taşımaya binmek). Susma ise kural olarak irade açıklaması değildir; ancak kanun veya işin özelliği gerektiriyorsa sonuç doğurabilir (TBK m.6).
Uyuşma, irade açıklamalarının içerik olarak örtüşmesidir. Tarafların gerçek iradeleri uyuşuyorsa fiili uyuşma vardır. Gerçek iradeler örtüşmese bile, açıklamaların dürüstlük kuralına göre karşı tarafça anlaşılması gereken anlamı (güven ilkesi) örtüşüyorsa normatif uyuşma vardır ve sözleşme yine kurulur. Hiç uyuşma yoksa uyuşmazlık (dissens) söz konusu olur ve sözleşme kurulmaz; bu durum, kurulmuş bir sözleşmede söz konusu olan yanılmadan farklıdır.
Esaslı noktalar ve ikinci derecedeki noktalar
Esaslı noktalar ikiye ayrılır:
- Objektif esaslı noktalar: Sözleşmenin tipini belirleyen asgari unsurlar (satışta mal ve bedel, kirada kullanım ve kira bedeli).
- Sübjektif esaslı noktalar: Kanunen ikinci derecede olmakla birlikte taraflardan birinin, karşı tarafça anlaşılabilecek biçimde, sözleşmenin kurulmasını ona bağladığı noktalar (ör. teslim yerinin mutlaka belirli bir depo olması).
İkinci derecedeki noktalarda uyuşulamazsa hâkim, uyuşmazlığı işin özelliğine bakarak karara bağlar (TBK m.2/2). Şekle ilişkin hükümler ise saklıdır (TBK m.2/3).
Öneri (icap)
Öneri, sözleşmenin esaslı noktalarını içeren, karşı tarafın yalnızca “evet” demesiyle sözleşmenin kurulmasını sağlayacak kadar belirli ve bağlanma iradesi taşıyan bir irade açıklamasıdır. Öneri varması gerekli bir irade açıklamasıdır; muhatabına ulaştığı anda hüküm doğurur.
Öneriye davet (icaba davet)
Bağlanma iradesi taşımayan, yalnızca karşı tarafı öneride bulunmaya çağıran açıklamalar öneri değildir. Gazete ilanları, katalog dağıtımı ya da “ev satılıktır” levhası çoğu zaman bu niteliktedir. TBK ise iki konuda özel kural getirir:
Önerinin bağlayıcılık süresi
| Durum | Hüküm | Bağlılık süresi |
|---|---|---|
| Süreli öneri | TBK m.3 | Öneride belirlenen süre sona erene kadar; kabul bu süre içinde ulaşmalı |
| Süresiz öneri, hazır olanlar arasında | TBK m.4 | Hemen kabul edilmezse bağlılık sona erer |
| Telefon, bilgisayar gibi araçlarla doğrudan iletişim | TBK m.4/2 | Hazır olanlar arasında sayılır |
| Süresiz öneri, hazır olmayanlar arasında | TBK m.5 | Zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir yanıtın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar |
Hazır olmayanlar arasındaki süre hesaplanırken önerinin muhataba ulaşma süresi, makul bir düşünme süresi ve cevabın önerene ulaşma süresi birlikte değerlendirilir.
Geç ulaşan kabul: Zamanında gönderilen kabul önerene geç ulaşırsa ve öneren onunla bağlı olmak istemezse, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır (TBK m.5/3). Bildirmezse sözleşme kurulmuş sayılır. Öneren, isterse önerisini zamanında ulaşmış da sayabilir (TBK m.5/2).
Değiştirilmiş kabul
Kabul, öneriyle tam olarak örtüşmelidir. Öneride yer almayan esaslı bir değişiklik içeren “kabul”, doktrinde genel kabul gören görüşe göre önerinin reddi ve yeni bir öneri niteliğindedir. Bu durumda ilk öneren taraf, bu yeni öneriyi kabul ederse sözleşme kurulur.
Kabul
Kabul de varması gerekli bir irade açıklamasıdır ve kural olarak açık veya örtülü yapılabilir.
Örtülü kabul ve susma
Bu hüküm, susmanın istisnaen kabul anlamına geldiği hâlleri düzenler: taraflar arasında süregelen bir iş ilişkisi bulunması, önerinin yalnızca muhatabın lehine olması gibi. Hükmün kenar başlığı “örtülü kabul” olsa da burada esasen susmaya bağlanan bir sonuç vardır.
Ismarlanmayan şeyin gönderilmesi
İlan yoluyla ödül sözü
Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ilanla ödül vaat eden kişi sözünü yerine getirmekle yükümlüdür (TBK m.9/1). Ödül sözü veren, sonuç gerçekleşmeden önce sözünden cayabilir; ancak bu durumda dürüstlük kurallarına uygun olarak yapılan giderleri ödemek zorundadır ve ödenecek giderlerin toplamı ödülün değerini aşamaz (TBK m.9/2). Giderlerini isteyenlerin beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerini ispat ederse bu yükümlülükten kurtulur (TBK m.9/3).
Önerinin ve kabulün geri alınması
Aynı kural kabulün geri alınmasında da uygulanır (TBK m.10/2). Geri almanın üç ihtimali vardır: geri alma açıklamasının (1) öneriden önce, (2) öneriyle aynı anda ulaşması ya da (3) sonra ulaşmakla birlikte muhatabın önce okuması. Örneğin aynı zarf içinde gelen iki mektuptan geri alma mektubunu önce okuyan muhatap açısından öneri yapılmamış sayılır.
Hazır olmayanlar arasında sözleşmenin hüküm anı
Bu hüküm, sözleşmenin kurulma anı ile hüküm doğurma anını birbirinden ayırır. Kabul varması gerekli bir açıklama olduğundan sözleşme kabulün önerene ulaşmasıyla kurulur; ancak hükümleri geriye etkili olarak kabulün gönderildiği andan itibaren başlar. Açık bir kabulün gerekli olmadığı durumlarda ise sözleşme önerinin ulaşma anından başlayarak hüküm doğurur (TBK m.11/2).
| Kavram | Belirleyici an |
|---|---|
| Önerinin hüküm doğurması | Muhataba ulaşması |
| Sözleşmenin kurulması (hazır olmayanlar) | Kabulün önerene ulaşması |
| Sözleşmenin hüküm doğurması (hazır olmayanlar) | Kabulün gönderildiği an |
| Açık kabulün gerekmediği hâl | Önerinin ulaşma anı |
Özet
- Sözleşme, karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur; açıklama açık veya örtülü olabilir (TBK m.1).
- Esaslı noktalarda uyuşma yeterlidir; ikinci derecedeki noktaları gerekirse hâkim tamamlar (TBK m.2).
- Fiyat gösterilerek mal sergilenmesi ve fiyat listesi gönderilmesi kural olarak öneri sayılır (TBK m.8/2).
- Süreli öneri sürenin sonuna kadar, süresiz öneri hazır olanlar arasında hemen, hazır olmayanlar arasında makul cevap süresi boyunca bağlar (TBK m.3–5).
- Geç ulaşan ama zamanında gönderilen kabulü istemeyen öneren bunu hemen bildirmelidir (TBK m.5/3).
- Susma ancak TBK m.6 şartlarında kabul sayılır; ısmarlanmamış şeyin gönderilmesi öneri değildir (TBK m.7).
- Geri alma açıklaması öneriden önce ya da aynı anda ulaşmalı veya önce öğrenilmelidir (TBK m.10).
- Hazır olmayanlar arasında sözleşme kabulün gönderildiği andan itibaren hüküm doğurur (TBK m.11).