Banka, sigorta, telekomünikasyon ve kiralama gibi kitlesel işlemlerde sözleşmeler her müşteriyle tek tek müzakere edilmez; önceden hazırlanmış matbu metinler imzaya sunulur. Bu metinlerdeki hükümler karşı tarafın gerçek bir pazarlık imkânı olmadan sözleşmeye girer ve düzenleyen lehine dengesizlik yaratmaya elverişlidir. TBK m.20–25, bu tehlikeye karşı genel işlem koşullarını (GİK) üç aşamalı bir denetime tabi tutar: yürürlük (kapsam) denetimi, yorum denetimi ve içerik denetimi. Hükümler yalnızca tüketicileri değil, tacirler dahil herkesi korur.
Kavram ve unsurlar
Tanımdan çıkan unsurlar:
- Önceden hazırlanmış olma: Hüküm, sözleşme görüşmelerinden önce kaleme alınmıştır.
- Tek taraflı hazırlanma: Metni yalnızca düzenleyen hazırlamıştır; karşı tarafın içeriğe etkisi yoktur.
- Çok sayıda sözleşmede kullanma amacı: Hükmün fiilen çok sayıda kullanılmış olması değil, bu amaçla hazırlanmış olması yeterlidir.
- Karşı tarafa sunulma: Düzenleyen, metni sözleşmenin parçası olarak karşı tarafa sunar.
TBK m.20 ayrıca nitelendirmeyi etkilemeyen durumları sayar:
- Koşulların sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli önem taşımaz (m.20/1).
- Aynı amaçla düzenlenen sözleşmelerin metinlerinin özdeş olmaması GİK sayılmayı engellemez (m.20/2).
- Her bir koşulun tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtlar, tek başına onları GİK olmaktan çıkarmaz (m.20/3).
- GİK hükümleri, hizmetlerini kanun veya yetkili makamların verdiği izinle yürüten kişi ve kuruluşların (bankalar, sigorta şirketleri gibi) hazırladıkları sözleşmelere, niteliklerine bakılmaksızın uygulanır (m.20/4).
Denetimin sırası ve mantığı
GİK denetimi, birbirini izleyen basamaklar hâlinde yapılır. Önce bir hükmün GİK niteliği taşıyıp taşımadığı (TBK m.20) belirlenir. Ardından bu hükmün sözleşmenin kapsamına girip girmediği incelenir (TBK m.21). Sözleşmeye dahil olmuş bir hükmün anlamı belirsizse yorum kuralı uygulanır (TBK m.23). En son, açık ve sözleşmeye dahil olmuş bir hükmün içeriği dürüstlük kuralı ölçüsünde denetlenir (TBK m.25). Değiştirme yasağı (TBK m.24) ise belirli bir kayıt türünü doğrudan yaptırıma bağlayan özel bir kuraldır. Bir hüküm ilk basamakta yazılmamış sayılırsa sonraki basamaklara geçilmez.
Bireysel olarak müzakere edilmiş hükümler GİK değildir; bu nedenle bir sözleşmenin bazı maddeleri GİK denetimine tabi olurken, gerçekten tartışılarak belirlenen maddeleri (ör. el yazısıyla eklenen özel bir indirim hükmü) bu denetimin dışında kalabilir. Bireysel müzakere ile GİK arasında çatışma varsa bireysel olarak kararlaştırılan hükme öncelik tanınması gerektiği doktrinde kabul edilmektedir.
Birinci aşama: yürürlük (kapsam) denetimi
GİK’in sözleşmenin parçası hâline gelip gelmediği yürürlük denetimiyle belirlenir.
Buna göre karşı tarafın aleyhine olan bir koşulun sözleşmeye dahil olması için üç şart birlikte aranır:
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Açıkça bilgi verme | Düzenleyen, koşulların varlığını sözleşme kurulurken açıkça bildirmelidir |
| İçeriği öğrenme imkânı | Karşı taraf metni makul biçimde okuyup anlayabilmelidir |
| Kabul | Karşı taraf bu koşulları kabul etmelidir |
Şaşırtıcı (yabancı) koşullar: Bilgilendirme yapılmış ve kabul alınmış olsa bile, sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan GİK de yazılmamış sayılır (TBK m.21/2). Örneğin bir otopark sözleşmesine eklenmiş, müşterinin başka bir hizmeti satın almayı taahhüt ettiği hüküm böyledir.
Yazılmamış sayılmanın sonucu
Bu kural, kesin hükümsüzlükteki kısmi hükümsüzlük düzenlemesinden (TBK m.27/2) önemli bir noktada ayrılır: TBK m.27/2’de sözleşmenin, hükümsüz kısım olmadan yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa tamamı hükümsüz olur; GİK’te ise düzenleyen bu savunmaya başvuramaz. Böylece düzenleyenin, tüm sözleşmeyi düşürerek karşı tarafı korumasız bırakması engellenir.
İkinci aşama: yorum denetimi
Bu ilke “belirsizlik düzenleyen aleyhine” (contra proferentem) kuralının kanunlaşmış hâlidir. Metni hazırlayan, belirsizliğin riskini de taşır.
Değiştirme yasağı
Bankanın “faiz oranlarını ve ücretleri dilediği zaman tek taraflı olarak değiştirebilir” şeklindeki matbu kaydı bu hükmün tipik uygulama alanıdır. Yasak, karşı taraf aleyhine tek yanlı değişikliği hedefler.
Üçüncü aşama: içerik denetimi
İçerik denetimi, sözleşmeye usulüne uygun olarak dahil olmuş ve açık olan bir hükmün de dürüstlük kuralı ölçüsünde denetlenmesini sağlar. Örneğin ayıptan doğan sorumluluğun tamamen kaldırılması, karşı tarafa ölçüsüz ceza koşulu yüklenmesi veya yetki ve ispat yükünün yalnızca düzenleyen lehine değiştirilmesi bu denetimden geçemeyebilir.
TBK m.25 yaptırımını açıkça belirtmez. Doktrinde bir görüş, bu hükme aykırı koşulların emredici hükme aykırılık nedeniyle kesin hükümsüz olduğunu, sözleşmenin geri kalanının ise TBK m.22’deki düşünceyle ayakta tutulması gerektiğini kabul eder. Diğer görüş ise bu koşulların da, GİK’e özgü yaptırım olan yazılmamış sayılmaya tabi tutulması gerektiğini savunur. Her iki görüşte de pratik sonuç, aykırı koşulun uygulanmamasıdır.
Tüketici sözleşmelerinde haksız şart
Tüketici işlemlerinde TBK’nın GİK hükümlerine ek olarak 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m.5’teki haksız şart düzenlemesi uygulanır.
| Ölçüt | TBK GİK (m.20–25) | TKHK haksız şart (m.5) |
|---|---|---|
| Korunan kişi | Herkes (tacir dahil) | Tüketici |
| Kapsam | Çok sayıda sözleşme için önceden hazırlanmış koşullar | Müzakere edilmemiş her şart (tek sözleşme için de olabilir) |
| Yaptırım | Yazılmamış sayılma (m.21, m.22, m.24) | Kesin hükümsüzlük (m.5/2) |
| Sözleşmenin kalanı | Ayakta kalır; düzenleyen aksini ileri süremez | Ayakta kalır; düzenleyen aksini ileri süremez |
TKHK m.5/3’e göre bir şart önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer aldığı için tüketici içeriğine etki edememişse müzakere edilmemiş sayılır; bir standart şartın ayrıca müzakere edildiğini iddia eden düzenleyen bunu ispatla yükümlüdür.
Özet
- GİK; düzenleyenin ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayıp sunduğu hükümlerdir (TBK m.20/1).
- Metnin yeri, yazı türü, özdeş olmaması ve “tartışılarak kabul edildi” kaydı nitelendirmeyi değiştirmez (TBK m.20).
- İzinle hizmet veren kuruluşların sözleşmelerine GİK hükümleri her durumda uygulanır (TBK m.20/4).
- Aleyhe koşul; açık bilgilendirme, içeriği öğrenme imkânı ve kabul olmadan sözleşmeye girmez, yazılmamış sayılır; işin niteliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır (TBK m.21).
- Sözleşmenin kalanı geçerli kalır; düzenleyen sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez (TBK m.22).
- Belirsiz GİK, düzenleyen aleyhine yorumlanır (TBK m.23).
- Düzenleyene tek yanlı aleyhe değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m.24).
- İçerik denetiminin ölçütü dürüstlük kuralıdır (TBK m.25); tüketici işlemlerinde ayrıca TKHK m.5 uygulanır.