Velayet, ergin olmayan çocuğun kişiliği ve malvarlığı üzerinde ana ve babaya tanınan, aynı zamanda bir görev niteliği taşıyan haklar bütünüdür. Evlat edinme ise kan bağı bulunmayan kişiler arasında mahkeme kararıyla soybağı kurulmasıdır; kurulduktan sonra evlat edinen, velayet dahil ana ve babanın hak ve yükümlülüklerini üstlenir. İki konu bu nedenle birlikte çalışılır: her ikisinin de pusulası “çocuğun üstün yararı”dır.
Velayet
Velayetin koşulları ve sahibi
Velayet ergin olmayan çocuk üzerinde kurulur. Hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır (m.335/2).
| Durum | Velayet kime aittir? | Dayanak |
|---|---|---|
| Ana ve baba evli, birlikte yaşıyor | Birlikte kullanılır | m.336/1 |
| Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık kararı var | Hâkim eşlerden birine verebilir | m.336/2 |
| Ana veya babadan biri ölmüş | Sağ kalana | m.336/3 |
| Boşanma | Çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa | m.336/3 |
| Ana ve baba evli değil | Anaya | m.337/1 |
| Evli olmayan ana küçük, kısıtlı, ölmüş veya velayeti alınmış | Hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir | m.337/2 |
Eşler, ergin olmayan üvey çocuklarına da özen ve ilgi göstermekle yükümlüdür; kendi çocuğu üzerinde velayeti kullanan eşe diğer eş uygun şekilde yardımcı olur ve gerektiğinde çocuğun ihtiyaçları için onu temsil eder (m.338). Ancak üvey ana veya baba velayet sahibi değildir.
Velayetin kapsamı
- Bakım ve eğitim kararları: Ana ve baba, çocuğun menfaatini gözeterek gerekli kararları alır ve uygular; çocuk, ana ve babasının sözünü dinlemekle yükümlüdür. Ana ve baba olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda onun düşüncesini göz önünde tutar. Çocuk ana ve babanın rızası dışında evi terk edemez; çocuğun adını ana ve babası koyar (m.339).
- Eğitim: Ana ve baba çocuğu olanaklarına göre eğitir; özellikle bedensel ve zihinsel engelli çocuklara yetenek ve eğilimlerine uygun genel ve mesleki eğitim sağlar (m.340).
- Dinî eğitim: Belirleme hakkı ana ve babaya aittir; bu hakkı sınırlayan sözleşmeler geçersizdir; ergin, dinini seçmekte özgürdür (m.341).
- Temsil: Ana ve baba üçüncü kişilere karşı çocuğun yasal temsilcisidir; iyiniyetli üçüncü kişiler, eşlerden birinin diğerinin rızasıyla işlem yaptığını varsayabilir (m.342).
- Çocuğun fiil ehliyeti: Velayet altındaki çocuğun fiil ehliyeti, vesayet altındaki kişinin ehliyeti gibidir (m.343). Ayırt etme gücüne sahip çocuk, ana ve babanın rızasıyla aile adına hukuki işlem yapabilir; bu işlemlerden ana ve baba borç altına girer (m.344).
- Menfaat çatışması: Çocuk ile ana veya baba arasında ya da ana ve babanın menfaatine olarak çocuk ile üçüncü kişi arasında yapılacak işlemle çocuğun borç altına girmesi, bir kayyımın katılmasına ve hâkimin onayına bağlıdır (m.345).
Çocuğun korunması
Kanun, müdahalenin şiddetine göre kademeli önlemler öngörür (ölçülülük ilkesi):
- Uygun koruma önlemleri (m.346): Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşer ve ana-baba çare bulamazsa hâkim gerekli önlemleri alır.
- Çocuğun yerleştirilmesi (m.347): Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede veya çocuk manen terk edilmişse hâkim çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir. Ana-baba ve çocuğun ödeme gücü yoksa giderler Devletçe karşılanır.
- Velayetin kaldırılması (m.348): Diğer önlemlerden sonuç alınamaz veya yetersiz kalacağı önceden anlaşılırsa hâkim, ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâllerinde velayeti kaldırır. Velayet her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Kararda aksi belirtilmedikçe kaldırma, mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.
Velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir veya velayet kaldırılarak vasi atanabilir (m.349). Velayetin kaldırılması, ana ve babanın bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (m.350). Sebep ortadan kalkarsa hâkim re’sen veya istem üzerine velayeti geri verir (m.351).
Çocuk malları
- Ana ve baba, velayetleri sürdükçe çocuğun mallarını yönetme hakkına sahip ve bununla yükümlüdür; kural olarak hesap ve güvence vermez (m.352).
- Evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter verir (m.353).
- Gelirler öncelikle çocuğun bakım, yetiştirme ve eğitimi için; hakkaniyete uygun ölçüde aile ihtiyaçları için kullanılabilir; fazlası çocuk mallarına katılır (m.355).
- Serbest mallar: Faiz getiren yatırım veya tasarruf hesabı için ya da açıkça ana ve babanın kullanmaması koşuluyla yapılan kazandırmaların gelirleri ana-babanın menfaatine harcanamaz (m.357). Çocuğun saklı payı ölüme bağlı tasarrufla ana-babanın yönetimi dışında bırakılabilir (m.358). Mesleği için verilen mal ile çocuğun kişisel kazancının yönetimi ve yararlanma hakkı çocuğa aittir (m.359).
- Mallar tehlikeye düşerse hâkim önlem alır; gerekirse yönetimi bir kayyıma devreder (m.360–361). Ana ve baba, malların geri verilmesinde vekil gibi sorumludur (m.363).
Evlat edinme
Küçüklerin evlat edinilmesi: genel koşullar
Kim evlat edinebilir?
| Tür | Koşul | Dayanak |
|---|---|---|
| Birlikte evlat edinme | Eşler ancak birlikte evlat edinebilir; evli olmayanlar birlikte evlat edinemez. Eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir | m.306/1-2 |
| Eşin çocuğunu evlat edinme | Eşlerin en az iki yıldan beri evli olmaları veya evlat edinenin otuz yaşını doldurmuş olması | m.306/3 |
| Evli olmayanın tek başına evlat edinmesi | Otuz yaşını doldurmuş olmak | m.307/1 |
| Evli kişinin tek başına evlat edinmesi | Otuz yaşını doldurmuş eş; diğer eşin sürekli ayırt etme gücünden yoksunluğu, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi veya mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir ayrı yaşanması nedeniyle birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispatlamak | m.307/2 |
Her durumda evlat edinilenin evlat edinenden en az onsekiz yaş küçük olması şarttır (m.308/1).
Rızalar
- Küçüğün rızası: Ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez (m.308/2). Vesayet altındaki küçük, ayırt etme gücüne bakılmaksızın vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir (m.308/3); vesayet altındaki kişinin evlat edinilmesi vesayet makamından sonra denetim makamının da iznini gerektirir (m.463/1).
- Ana ve babanın rızası (m.309–310): Rıza, küçüğün veya ana-babanın oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı açıklanarak tutanağa geçirilir; evlat edinenlerin adları belirtilmese de geçerlidir. Rıza, doğumdan itibaren altı hafta geçmeden verilemez; tutanağa geçirilmesinden itibaren altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir; geri almadan sonra yeniden verilen rıza kesindir.
- Rızanın aranmaması (m.311–312): Ana veya babadan biri kim olduğu ya da uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa, sürekli ayırt etme gücünden yoksunsa veya küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa rızası aranmaz. Son hâlde karar kendisine yazılı olarak bildirilir.
Erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesi (TMK m.313)
Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakatiyle ergin veya kısıtlı şu hâllerde evlat edinilebilir:
- Bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli yardıma muhtaç ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıp gözetiliyorsa,
- Evlat edinen tarafından küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmişse,
- Diğer haklı sebepler mevcut ve evlat edinilen en az beş yıldan beri evlat edinenle aile hâlinde yaşıyorsa.
Evli bir kimse ancak eşinin rızasıyla evlat edinilebilir.
Usul
Evlat edinme kararı, evlat edinenin; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir ve evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla birlikte kurulur (m.315/1). Başvurudan sonra evlat edinenin ölümü veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar etkilenmedikçe engel olmaz; başvurudan sonra küçük ergin olursa, koşulları önceden gerçekleşmişse küçüklere ilişkin hükümler uygulanır (m.315/2-3). Karar ancak kapsamlı bir araştırma, tarafların dinlenmesi ve gerektiğinde uzman görüşü alınmasından sonra verilir (m.316). Küçüklerin evlat edinilmesinde aracılık ancak Cumhurbaşkanınca yetki verilen kurum ve kuruluşlarca yapılır (m.320).
Hükümleri
- Ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer (m.314/1).
- Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur (m.314/2). Evlatlık ve altsoyu evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder; buna karşılık evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olmaz (m.500).
- Evlatlık küçükse evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni ad verebilir. Ergin evlatlık dilerse evlat edinenin soyadını alabilir (m.314/3).
- 7531 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen m.314/4’e göre ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına, birlikte evlat edinmede ana ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları, tek başına evlat edinmede ise ana veya baba adı olarak evlat edinenin adı yazılır; evlat edinilen diğer kişiler hakkında talepleri hâlinde bu hüküm uygulanır.
- Evlat edinme ile ilgili kayıtlar, mahkeme kararı olmadıkça veya evlatlık istemedikçe açıklanamaz (m.314/son).
- Evlatlık ilişkisi kurulmakla evlenme engeli doğar (m.129/3).
Evlatlık ilişkisinin kaldırılması
- Rızanın bulunmaması: Yasal sebep olmaksızın rıza alınmamışsa, rızası alınması gereken kişiler, küçüğün menfaati ağır biçimde zedelenmeyecekse ilişkinin kaldırılmasını isteyebilir (m.317).
- Diğer esaslı noksanlıklar: Cumhuriyet savcısı veya her ilgili ilişkinin kaldırılmasını isteyebilir; noksanlık ortadan kalkmışsa veya yalnız usule ilişkin olup kaldırma evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez (m.318).
- Dava hakkı, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl geçmekle düşer (m.319); maddedeki “her hâlde evlat edinmeden beş yıl” ibaresi AYM kararıyla iptal edilmiştir.
Özet
- Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır; evlilik devam ederken velayet birlikte kullanılır; boşanmada çocuk kime bırakılırsa velayet ona aittir; evli olmayan ana-babada velayet anaya aittir (TMK m.335–337).
- Velayet; bakım, eğitim, dinî eğitim, ad koyma ve temsil yetkilerini kapsar; menfaat çatışmasında kayyım katılımı ve hâkim onayı gerekir (m.339–345).
- Hâkim kademeli koruma önlemleri alır; son çare olarak velayeti kaldırır; yeniden evlenme velayetin kaldırılmasını gerektirmez (m.346–351).
- Çocuk malları ana-baba tarafından yönetilir; serbest mallar ve çocuğun kişisel kazancı ayrıdır (m.352–363).
- Küçüğün evlat edinilmesi bir yıllık bakım ve çocuğun yararını gerektirir; eşler birlikte evlat edinir ve beş yıllık evlilik veya otuz yaş aranır; yaş farkı en az onsekizdir (m.305–308).
- Ana-baba rızası doğumdan altı hafta sonra verilir, altı hafta içinde geri alınabilir; belirli hâllerde aranmaz (m.309–312).
- Erginler, altsoyun açık muvafakati ve beş yıllık bakım veya birlikte yaşama koşullarıyla evlat edinilebilir (m.313).
- Evlatlık evlat edinenin mirasçısı olur, tersi geçerli değildir; kayıtlar gizlidir; kaldırma davası öğrenmeden itibaren bir yıl içinde açılır (m.314, 319, 500).