Vesayet, velayet altında bulunmayan küçükler ile kısıtlanan erginlerin kişilik ve malvarlıklarını korumak için devletin gözetiminde kurulan koruma düzenidir. Velayette koruyucu ana-babadır; vesayette ise korumayı bir vasi üstlenir ve vasi, mahkemelerin sıkı denetimi altında çalışır. Konu; vesayet organları, vesayeti gerektiren hâller, vasinin atanması, kayyımlık ve yasal danışmanlık, vesayetin yürütülmesi ve sona ermesi başlıkları altında incelenir.
Vesayet organları
Vesayet organları, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardır (TMK m.396).
| Organ | Kim? | Temel görevi |
|---|---|---|
| Vesayet makamı | Sulh hukuk mahkemesi | Kısıtlama, vasi atama, izin verme, hesapları inceleme, görevden alma |
| Denetim makamı | Asliye hukuk mahkemesi | Vesayet makamı kararlarına itirazı inceleme, m.463’teki ikinci izinler |
| Vasi | Atanan ergin kişi | Kişiliği ve malvarlığını koruma, temsil (m.403/1) |
| Kayyım | Atanan kişi | Belirli işleri görme veya malvarlığını yönetme (m.403/2) |
Özel vesayet: Vesayet altındaki kişinin menfaati haklı gösteriyorsa, özellikle bir işletmenin veya ortaklığın sürdürülmesi gerekiyorsa vesayet istisnaen bir aileye verilebilir; bu durumda vesayet makamının yetki, görev ve sorumluluğu aile meclisine geçer (m.398). Özel vesayet, fiil ehliyetine sahip iki yakın hısımın veya bir hısım ile eşin istemi üzerine denetim makamınca kurulur (m.399). Aile meclisi, denetim makamınca dört yıl için atanan en az üç hısımdan oluşur; üyeler güvence vermek zorundadır (m.400–401).
Vesayeti gerektiren hâller
Küçüklük
Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır (TMK m.404). Görevleri sırasında böyle bir durumu öğrenen nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler bunu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır.
Kısıtlama sebepleri
| Sebep | Koşullar | Dayanak |
|---|---|---|
| Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı | İşlerini görememe veya sürekli bakıma muhtaçlık ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma | m.405 |
| Savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, malvarlığını kötü yönetme | Kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi ve bu yüzden devamlı korunmaya muhtaçlık veya başkalarının güvenliğini tehdit | m.406 |
| Özgürlüğü bağlayıcı ceza (hükümlülük) | Kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunma | m.407 (7499 s. K. ile değişik) |
| İstek üzerine | Yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat | m.408 |
Hükümlülük nedeniyle kısıtlama (7499 sayılı Kanunla değişik m.407)
2/3/2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra hükümlülük nedeniyle kısıtlama otomatik değildir:
- Hapis cezası ne kadar olursa olsun, infaz kurumundaki ergin hükümlü isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır.
- Toplam beş yıl veya daha fazla hapis cezasının infazı için kurumda bulunan hükümlü, isteği olmasa bile, kişiliğinin veya malvarlığının korunması gerekli görülürse kısıtlanabilir.
- Cezayı infazla görevli makam infaza başlandığını derhâl vesayet makamına bildirir; vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler.
Bu kısıtlama türünde vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun şekilde sona ermesiyle kendiliğinden kalkar; hapis devam ederken beş yıldan az cezalarda kişinin istemiyle, beş yıl veya fazla cezalarda ise kişinin talebi üzerine koruma sebebinin ortadan kalkmasıyla vesayet sona erdirilebilir (m.471).
Usul
- Bir kimse dinlenmeden savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz (m.409/1).
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir; raporun düzenlenmesi için gerekirse m.436 hükümleri uygulanır; hâkim karar vermeden önce kişiyi dinleyebilir (m.409/2).
- Kısıtlama kararı kesinleşince kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilân olunur; kısıtlama iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez (m.410).
- Vesayet işlerinde yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir; vesayet altındaki kişi vesayet makamının izni olmadıkça yerleşim yerini değiştiremez (m.411–412).
Vasinin atanması
Kim vasi olur?
Vesayet makamı, görevi yapabilecek yetenekte bir ergini vasi olarak atar; gerektiğinde birden çok vasi atanabilir, ancak rızaları olmadıkça birden çok kişi vesayeti birlikte yürütmekle görevlendirilemez (m.413). Haklı sebepler engel olmadıkça öncelik eşe veya yakın hısımlara verilir (m.414); vesayet altına alınacak kişinin ya da ana veya babasının gösterdiği kimse atanır (m.415). Kişinin yerleşim yerinde oturanlardan vasiliğe atananlar görevi kabul etmekle yükümlüdür (m.416).
Kaçınma ve engel sebepleri
| Vasilikten kaçınabilecekler (m.417) | Vasi olamayacaklar (m.418) |
|---|---|
| Altmış yaşını doldurmuş olanlar | Kısıtlılar |
| Bedensel engeli veya sürekli hastalığı nedeniyle görevi güçlükle yapabilecekler | Kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler |
| Dörtten çok çocuğun velisi olanlar | Menfaati vesayet altındakiyle önemli ölçüde çatışanlar veya aralarında düşmanlık bulunanlar |
| Üzerinde vasilik görevi olanlar | İlgili vesayet daireleri hâkimleri |
| Cumhurbaşkanı, TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, hâkimlik ve savcılık mesleği mensupları | — |
Vasiliğe atanan kişi, atamanın tebliğinden itibaren on gün içinde kaçınma hakkını kullanabilir; her ilgili, öğrenmeden itibaren on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürebilir (m.422). Kaçınan veya atamasına itiraz edilen kişi, yerine başkası atanıncaya kadar görevi yürütmekle yükümlüdür (m.423).
Kayyımlık ve yasal danışmanlık
Kayyım, kişinin fiil ehliyetini etkilemez (m.458/1); yasal danışmanlık ise ehliyeti sınırlar.
- Temsil kayyımı (m.426): Ergin bir kişi hastalık, başka yerde bulunma gibi sebeplerle ivedi bir işini göremiyor veya temsilci atayamıyorsa; yasal temsilci ile küçüğün veya kısıtlının menfaatleri çatışıyorsa; yasal temsilcinin görevine engel varsa atanır.
- Yönetim kayyımı (m.427): Uzun süredir bulunamayan ve yeri bilinmeyen kişinin malları, mirasçılığı belli olmayan tereke veya ceninin menfaatleri, organsız kalan tüzel kişi, halktan toplanan yardım paraları gibi yönetimi kimseye ait olmayan mallar için atanır.
- İstek üzerine kayyım (m.428): İsteğe bağlı kısıtlama sebeplerinden biri varsa ergin kişiye kendi isteğiyle kayyım atanabilir.
- Yasal danışman (m.429): Kısıtlanması için yeterli sebep bulunmayan ancak korunması için ehliyetinin sınırlanması gereken ergine; dava açma ve sulh olma, taşınmaz alım-satımı ve rehni, kıymetli evrak işlemleri, olağan yönetimi aşan yapı işleri, ödünç verme ve alma, ana parayı alma, bağışlama, kambiyo taahhüdü ve kefalet işlerinde görüşü alınmak üzere atanır. Aynı koşullarla kişinin malvarlığını yönetme yetkisi, gelirlerinde dilediği gibi tasarruf hakkı saklı kalmak üzere kaldırılabilir.
Vesayetin yürütülmesi
Vasinin görevleri
- Göreve başlarken vasi ile vesayet makamının görevlendireceği kişi, malvarlığının defterini tutar (m.438).
- Vasi, kişiyi bütün hukuki işlemlerinde temsil eder (m.448); küçük için ana ve babanın yetkilerine sahiptir (m.445).
- Vasi, malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetir, hesap tutar ve her hâlde yılda bir hesabı vesayet makamına sunar (m.454).
- Vasi kural olarak iki yıl için atanır; süre ikişer yıl uzatılabilir; dört yıl dolunca vasi kaçınma hakkını kullanabilir (m.456).
- Vasi, malvarlığından, olanak yoksa Hazineden karşılanmak üzere ücret isteyebilir (m.457).
Yasak işlemler: Vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır (m.449). Bu işlemler vesayet dairelerinin izniyle de yapılamaz.
Vesayet altındaki kişinin işlemleri: Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi, vasinin açık veya örtülü izni ya da sonraki onamasıyla borç altına girebilir veya haktan vazgeçebilir (m.451). Onanmayan işlemlerde taraflar verdiklerini geri isteyebilir; vesayet altındaki kişi yalnızca zenginleşmesi ölçüsünde sorumludur; ancak fiil ehliyetine sahip olduğu konusunda karşı tarafı yanıltmışsa zarardan sorumlu olur (m.452).
İzin gerektiren işler
| Yalnız vesayet makamı izni (m.462, örnekler) | Vesayet makamından sonra denetim makamı izni (m.463) |
|---|---|
| Taşınmaz alımı, satımı, rehni ve üzerinde aynî hak kurulması | Vesayet altındaki kişinin evlat edinmesi veya evlat edinilmesi |
| Ödünç verme ve alma; kambiyo taahhüdü | Vatandaşlığa girmesi veya çıkması |
| Bir yıl veya daha uzun ürün kirası, üç yıl veya daha uzun taşınmaz kirası | İşletmenin devralınması veya tasfiyesi, kişisel sorumluluk doğuran ortaklığa girme |
| Dava açma, sulh, tahkim ve konkordato (acele hâllerde geçici önlemler saklı) | Ömür boyu gelir veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi |
| Mal rejimi sözleşmesi, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri | Mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi |
| Hayat sigortası, çıraklık sözleşmesi, kuruma yerleştirme, yerleşim yerinin değiştirilmesi | Küçüğün ergin kılınması; vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme |
Şikâyet ve itiraz
Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi ve her ilgili, vasinin eylem ve işlemlerine karşı vesayet makamına şikâyette bulunabilir; vesayet makamının kararlarına karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir (m.461).
Sorumluluk
- Vasi, görevini yerine getirirken kusurlu davranışıyla verdiği zarardan sorumludur; kayyım ve yasal danışman için de aynı kural geçerlidir (m.467).
- Devlet, vesayet dairelerinde görevli olanların hukuka aykırı olarak verdikleri zararlardan doğrudan sorumlu olduğu gibi; vasi, kayyım ve yasal danışmana tazmin ettirilemeyen zararlardan da sorumludur; ödeyen Devlet kusurlulara rücu eder (m.468).
- Vasi ve kayyıma karşı tazminat davası, kesin hesabın tebliğinden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar; her hâlde kesin hesabın tebliğinden itibaren on yıl geçmekle dava hakkı zamanaşımına uğrar (m.492–493).
- Vesayet altındaki kişinin vasi veya Devlete karşı alacakları imtiyazlı alacaktır (m.494).
Vesayetin sona ermesi
- Küçüklerde: Vesayet küçüğün ergin olmasıyla kendiliğinden sona erer (m.470).
- Hükümlülerde: Hapis hâlinin hukuka uygun şekilde sona ermesiyle kendiliğinden kalkar (m.471).
- Diğer kısıtlılarda: Vesayet makamının kararıyla sona erer (m.472). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında kaldırma için sebebin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi gerekir (m.474). Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim nedeniyle kısıtlanan kişi, en az bir yıldan beri bu sebeple şikâyete meydan vermemişse kaldırmayı isteyebilir (m.475). İsteğe bağlı kısıtlamada kaldırma, sebebin ortadan kalkmasına bağlıdır (m.476). Fiil ehliyetinin yeniden kazanılması ilâna bağlı değildir (m.473).
- Vasiliğin sona ermesi: Vasinin fiil ehliyetini yitirmesi veya ölümü, sürenin dolması, engel sebebinin ortaya çıkması ve görevden alınma (m.479–483). Vasi görevini ağır surette savsaklar, yetkisini kötüye kullanır, güveni sarsıcı davranır veya borç ödemede acze düşerse görevden alınır (m.483).
Vesayet altındaki kişinin taşınır ve taşınmazlarının satış usulüne ilişkin m.440 ve m.444’te 7589 sayılı Kanunla 31/10/2026 tarihinde yürürlüğe girecek değişiklikler yapılmıştır; bu değişiklikler yürürlüğe girdiğinde güncel metinden takip edilmelidir.
Özet
- Vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir; özel vesayette yetki aile meclisine geçer (TMK m.397–402).
- Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır; erginler akıl hastalığı veya zayıflığı, savurganlık vb., hükümlülük veya istek üzerine kısıtlanır (m.404–408).
- 7499 sayılı Kanunla m.407’de hükümlü isteği üzerine kısıtlanır veya kayyım atanır; beş yıl veya fazla cezada istek olmasa da korunma gerekiyorsa kısıtlanabilir.
- Kısıtlama kararı ilân edilir ve ilândan önce iyiniyetli üçüncü kişileri etkilemez; akıl hastalığında resmî sağlık kurulu raporu şarttır (m.409–410).
- Vasilikte eş ve yakın hısımlar önceliklidir; kaçınma ve itiraz süresi on gündür (m.414–422).
- Kayyım fiil ehliyetini etkilemez; yasal danışman m.429’da sayılan işlerde görüşü alınmak üzere atanır.
- Vasi kefil olamaz, vakıf kuramaz, önemli bağış yapamaz; m.462–463’teki işler izne bağlıdır; izinsiz işlem askıda geçersizdir (m.449, 465).
- Devlet vesayet dairelerinin hukuka aykırı eylemlerinden doğrudan sorumludur; tazminat davası kesin hesabın tebliğinden itibaren bir yıl, her hâlde on yılda zamanaşımına uğrar (m.468, 492–493).