Soybağı, çocuk ile ana ve babası arasındaki hukuki bağdır. Velayet, nafaka, mirasçılık, soyadı ve evlenme engelleri gibi pek çok sonuç bu bağa dayanır. TMK, ana ile soybağını doğum olgusuna bağlarken baba ile soybağı için birden fazla yol öngörür. Konu, 2024 yılında 7531 sayılı Kanunla soybağının reddine ilişkin hükümlerde yapılan değişiklikler ve Anayasa Mahkemesinin süre sınırlarına ilişkin iptal kararları nedeniyle güncel metin üzerinden çalışılmalıdır.
Soybağının kurulma yolları
| İlişki | Kurulma yolu | Dayanak |
|---|---|---|
| Ana–çocuk | Doğum | m.282/1 |
| Baba–çocuk | Ana ile evlilik (babalık karinesi) | m.285 |
| Baba–çocuk | Tanıma | m.295 |
| Baba–çocuk | Hâkim hükmü (babalık davası) | m.301 |
| Evlat edinen–evlatlık | Evlat edinme kararı | m.282/3, m.305 vd. |
Ana ve babası birbiriyle sonradan evlenen çocuk da evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi olur (m.292).
Yargılama kuralları
Soybağı davaları, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK m.283). Bu davalarda hâkim maddi olguları re’sen araştırır ve kanıtları serbestçe takdir eder. Taraflar ve üçüncü kişiler, sağlıkları için tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere (örneğin genetik inceleme) rıza göstermekle yükümlüdür; davalı rıza göstermezse hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir (m.284).
Kocanın babalığı
Babalık karinesi
Karine iki durumu kapsar: evlilik devam ederken doğan çocuk ve evlilik sona erdikten sonra üçyüz gün içinde doğan çocuk. Evlilik süresi kısa olsa bile, evlilik içinde doğan her çocuk için karine işler; gebe kalmanın evlilikten önce olması karineyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz, ancak ret davasında ispat kolaylığı sağlar (m.288).
Karinelerin çakışması
Çocuk, evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğmuş ve ana bu arada yeniden evlenmişse ikinci evlilikteki koca baba sayılır. Bu karine çürütülürse ilk evlilikteki koca baba sayılır (TMK m.290). Kadın için bekleme süresinin (m.132) amacı da bu tür çakışmaları önlemektir.
Soybağının reddi
Davacılar (7531 sayılı Kanunla değişik m.286)
7/11/2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle ana da soybağının reddi davası açabilen kişiler arasına girmiştir. Güncel metne göre dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır; örneğin kocanın açtığı davada ana ve çocuk davalı konumundadır.
İspat
- Çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüşse davacı, kocanın baba olmadığını ispat etmek zorundadır (m.287/1). Evlenmeden başlayarak en az yüzseksen gün geçtikten sonra ve evliliğin sona ermesinden başlayarak en fazla üçyüz gün içinde doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır (m.287/2).
- Çocuk evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düşmüşse davacının başka bir kanıt getirmesi gerekmez; ancak gebe kalma döneminde kocanın karısıyla cinsel ilişkide bulunduğuna dair inandırıcı kanıtlar varsa karine geçerliliğini korur (m.288).
Hak düşürücü süreler (TMK m.289)
| Davacı | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Koca | Bir yıl | Doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrenmesi |
| Ana | Bir yıl | Doğum |
| Çocuk | Bir yıl | Ergin olması |
Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar (m.289/3). Kocanın davası bakımından eskiden öngörülen “her hâlde doğumdan başlayarak beş yıl” şeklindeki üst sınır, Anayasa Mahkemesinin 25/6/2009 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; güncel metinde bu ibarenin yerinde iptal işareti bulunur.
Diğer ilgililerin dava hakkı (7531 sayılı Kanunla değişik m.291)
Dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın ölmesi, gaipliğine karar verilmesi veya sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâllerinde; baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası, doğumu ve bu durumu öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir (m.291/1).
Ergin olmayan çocuğa atanacak kayyım, atama kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl içinde dava açar (m.291/2); bu fıkradaki beş yıllık üst sınır da AYM tarafından iptal edilmiştir. Kocanın açacağı davaya ilişkin hükümler kıyasen uygulanır (m.291/3).
Sonradan evlenme
Evlilik dışında doğan çocuk, ana ve babasının birbiriyle evlenmesi hâlinde kendiliğinden evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi olur (TMK m.292). Eşler, ortak çocuklarını evlenme sırasında veya sonrasında nüfus memuruna bildirmek zorundadır; ancak bildirimin yapılmamış olması sonucu engellemez (m.293).
Ana ve babanın yasal mirasçıları, çocuk ve Cumhuriyet savcısı, sonradan evlenme yoluyla soybağının kurulmasına itiraz edebilir; itiraz eden, kocanın baba olmadığını ispatla yükümlüdür (m.294). Tanımanın iptaline ilişkin hükümler kıyasen uygulanır.
Tanıma
Şekil ve koşullar (TMK m.295)
Tanıma, babanın:
- nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurusu,
- resmî senette yapacağı beyan,
- vasiyetnamesinde yapacağı beyan
ile olur. Tanıyan küçük veya kısıtlı ise veli veya vasisinin rızası gerekir. Başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz. Tanıma tek taraflı bir hukuki işlemdir; ananın veya çocuğun rızası aranmaz, ancak bunlar tanımanın iptalini dava edebilir.
Tanımanın iptali
| Davacı | İptal sebebi | Davalı | Süre (m.300) |
|---|---|---|---|
| Tanıyan (m.297) | Yanılma, aldatma veya korkutma | Ana ve çocuk | Öğrenmeden veya korkunun kalkmasından bir yıl, her hâlde tanımadan beş yıl |
| Ana, çocuk, çocuğun ölümü hâlinde altsoyu, Cumhuriyet savcısı, Hazine ve diğer ilgililer (m.298) | Tanıyanın baba olmaması | Tanıyan; ölmüşse mirasçıları | Tanımayı ve tanıyanın baba olamayacağını öğrenmeden bir yıl, her hâlde tanımadan beş yıl |
| Çocuk | Tanıyanın baba olmaması | Tanıyan | Erginlikten bir yıl |
Süreler geçtiği hâlde gecikmeyi haklı kılan sebep varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir (m.300/4).
İspat yükü davacıdadır (m.299/1); ancak ana veya çocuk tarafından açılan davada ispat yükü, tanıyanın gebe kalma döneminde ana ile cinsel ilişkide bulunduğuna dair inandırıcı kanıtları göstermesinden sonra doğar (m.299/2).
Babalık davası
Taraflar (TMK m.301)
Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece belirlenmesini ana ve çocuk isteyebilir. Dava babaya, baba ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Dava Cumhuriyet savcısına ve Hazineye; ana tarafından açılmışsa kayyıma, kayyım tarafından açılmışsa anaya ihbar edilir.
Karine (TMK m.302)
Davalının, çocuğun doğumundan önceki üçyüzüncü gün ile yüzsekseninci gün arasında ana ile cinsel ilişkide bulunmuş olması babalığa karine sayılır. Bu sürenin dışında olsa bile fiilî gebe kalma döneminde ilişki tespit edilirse karine işler. Davalı, babalığının olanaksızlığını veya bir üçüncü kişinin baba olma olasılığının kendisininkinden daha fazla olduğunu ispatlarsa karine çürür.
Süreler (TMK m.303)
- Babalık davası doğumdan önce veya sonra açılabilir.
- Ananın dava hakkı doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle düşer.
- Çocuğun dava hakkına ilişkin ikinci fıkra AYM kararıyla iptal edilmiştir; ayrıca haklı gecikmeye ilişkin son fıkra da AYM kararıyla “çocuk” yönünden iptal edilmiştir. Güncel metinde çocuğun babalık davası için hak düşürücü süre öngörülmemektedir.
- Çocuk ile başka bir erkek arasında soybağı varsa, bir yıllık süre bu ilişkinin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.
Ananın malî hakları (TMK m.304)
Ana, babalık davasıyla birlikte veya ayrı olarak baba veya mirasçılarından doğum giderlerini, doğumdan önceki ve sonraki altışar haftalık geçim giderlerini ve gebelik ile doğumun gerektirdiği diğer giderleri isteyebilir. Çocuk ölü doğmuş olsa bile hâkim bu giderlere hükmedebilir. Babalık davasıyla birlikte nafaka istenir ve babalık olasılığı kuvvetli bulunursa, hükümden önce çocuğun ihtiyaçları için uygun bir nafakaya karar verilebilir (m.333).
Soybağının sonuçlarından soyadı
Çocuk, ana ve baba evli ise ailenin soyadını taşır; ana önceki evliliğinden dolayı çifte soyadı taşıyorsa çocuk onun bekârlık soyadını taşır (TMK m.321). Maddenin “evli değilse ananın” ibaresi AYM kararıyla iptal edilmiştir.
Özet
- Ana ile soybağı doğumla; baba ile ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle; ayrıca evlat edinmeyle kurulur (TMK m.282).
- Evlilik içinde veya evliliğin sona ermesinden itibaren üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır; ana yeniden evlenmişse ikinci koca baba sayılır (m.285, 290).
- 7531 sayılı Kanunla soybağının reddi davasını koca, ana veya çocuk açabilir; dava diğer hak sahiplerine karşı açılır (m.286).
- Süreler: koca öğrenmeden, ana doğumdan, çocuk erginlikten itibaren bir yıl; haklı gecikmede süre sebebin kalkmasıyla başlar (m.289).
- Kocanın ölümü, gaipliği veya sürekli ayırt etme gücü kaybında baba olduğunu iddia eden, kocanın altsoyu, anası veya babası bir yıl içinde dava açabilir (m.291).
- Tanıma; nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvuru, resmî senet veya vasiyetnameyle olur; başka erkekle soybağı varsa tanıma yapılamaz (m.295).
- Babalık davasını ana ve çocuk açar; ananın süresi doğumdan bir yıldır; çocuk için güncel metinde süre yoktur (m.301, 303).
- Ana, doğum ve altışar haftalık geçim giderlerini baba veya mirasçılarından isteyebilir (m.304).