Hukuk düzeni yalnızca insanlara değil, belirli bir amaç etrafında örgütlenmiş topluluklara da kişilik tanır. Bir dernek, bir vakıf veya bir anonim şirket, üyelerinden ya da kurucularından ayrı olarak mal edinebilir, borç altına girebilir, dava açabilir ve dava edilebilir. TMK m.47–55, tüzel kişilerin tümü için ortak olan genel hükümleri içerir; dernek ve vakıflara ilişkin özel hükümler ise sonraki bölümlerde düzenlenmiştir.
Tüzel kişiliğin unsurları (TMK m.47)
Bu maddeden tüzel kişiliğin unsurları şöyle çıkarılır:
- Bir kişi veya mal topluluğu: Ya bir araya gelmiş kişiler (dernek, şirket) ya da bir amaca bağlanmış mallar (vakıf).
- Örgütlenme: Topluluğun, üyelerinden bağımsız bir varlık olarak işleyebilecek şekilde organlara sahip olması.
- Belirli ve sürekli bir amaç: Topluluk, belirli bir amaca yönelmiş olmalıdır.
- Hukuka ve ahlâka uygun amaç: Amacı hukuka veya ahlâka aykırı olan topluluklar tüzel kişilik kazanamaz (TMK m.47/2).
- Kanunun öngördüğü kuruluş işlemi: Tüzel kişilik, “kendileri ile ilgili özel hükümler uyarınca” kazanılır. Kanunun tanımadığı bir tüzel kişi türü yaratılamaz (tip sınırlaması).
Tüzel kişiliğin niteliği hakkında görüşler
Doktrinde tüzel kişiliğin niteliği tartışılmıştır. Farazi (hayali) kişilik görüşü tüzel kişiyi kanunun yarattığı bir varsayım olarak görür; gerçeklik (organik) görüşü ise tüzel kişinin organları aracılığıyla irade oluşturan gerçek bir varlık olduğunu savunur. TMK m.50’nin “tüzel kişinin iradesi, organları aracılığıyla açıklanır” ifadesi ve organların fiillerinin doğrudan tüzel kişiye bağlanması, Türk hukukunun gerçeklik görüşüne yakın durduğunu gösterir.
Tüzel kişilerin türleri
| Ayrım ölçütü | Türler | Örnekler |
|---|---|---|
| Hukuki rejim | Kamu tüzel kişileri / özel hukuk tüzel kişileri | Devlet, belediye, üniversite / dernek, vakıf, şirket |
| Yapı | Kişi toplulukları / mal toplulukları | Dernek, şirket, kooperatif / vakıf |
| Amaç | Kazanç amacı güden / gütmeyen | Ticaret şirketleri / dernek, vakıf |
Kamu tüzel kişileri ile ticaret şirketleri hakkındaki kanun hükümleri saklıdır (TMK m.55). Bu nedenle TMK’nın tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri, bu tüzel kişiler bakımından ancak özel kanunlarında hüküm bulunmayan hâllerde ve uygun düştüğü ölçüde uygulanır.
Kuruluş sistemleri
Tüzel kişiliğin kazanılması için kanunlar farklı sistemler benimser:
| Sistem | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Serbest kuruluş sistemi | Kuruluş için izin veya tescil gerekmez; kanunda öngörülen bildirim ve belgelerin verilmesi yeterlidir | Dernekler: kuruluş bildirimi, tüzük ve belgeler mülki amire verildiği anda tüzel kişilik kazanılır (TMK m.59/1) |
| Tescil (normatif) sistemi | Kanunda öngörülen şartlar yerine getirilip sicile tescil edilince tüzel kişilik kazanılır | Vakıflar: yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil (TMK m.102/2); ticaret şirketleri: ticaret siciline tescil |
| İzin (ruhsat) sistemi | Tüzel kişilik veya faaliyet, idarenin iznine bağlıdır | Yabancı derneklerin Türkiye’de faaliyeti için İçişleri Bakanlığı izni (TMK m.92) |
Tüzel kişinin hak ehliyeti (TMK m.48)
Tüzel kişiler kural olarak gerçek kişiler gibi geniş bir hak ehliyetine sahiptir; ancak yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı haklardan yararlanamazlar:
- Yararlanamadıkları haklar: Evlenme, evlat edinme, velayet, nafaka, soybağı, yasal mirasçılık gibi aile ve kan hısımlığına dayanan haklar.
- Yararlanabildikleri haklar: Mülkiyet ve diğer aynî haklar, alacak hakları, fikrî haklar, ad ve ticari unvan hakkı, şeref ve itibar gibi niteliğine uygun kişilik hakları, atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olma.
Tüzel kişilerin de kişilik hakkı vardır; ancak bu hak yalnızca tüzel kişinin niteliğine uygun değerleri (ad, itibar, ticari saygınlık, ticari sırlar) kapsar. Beden bütünlüğü gibi değerler tüzel kişi için söz konusu olamaz.
Hak ehliyetinin amaçla sınırlı olup olmadığı doktrinde tartışmalıdır. Baskın görüşe göre tüzel kişinin amacı, hak ehliyetini değil, organların temsil yetkisinin kapsamını sınırlar; amaç dışı işlemlerin tüzel kişiyi bağlayıp bağlamayacağı ilgili özel kanunlara göre değerlendirilir.
Tüzel kişinin fiil ehliyeti (TMK m.49–50)
Koşulu
Tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla fiil ehliyetini kazanırlar (TMK m.49). Organlar oluşturulmadan tüzel kişi hak ehliyetine sahip olsa bile işlem yapamaz.
Kullanılması
Bu hükmün üç sonucu vardır:
- İrade organlar aracılığıyla oluşur: Organ, tüzel kişinin bir parçasıdır; organın iradesi tüzel kişinin iradesidir. Bu yönüyle organlık, ayrı bir kişi adına hareket eden temsilcilikten farklıdır.
- Tüzel kişinin sorumluluğu: Organların yalnızca hukuki işlemleri değil, diğer bütün fiilleri (haksız fiiller dâhil) de tüzel kişiyi borç altına sokar. Organın görevini yerine getirirken işlediği haksız fiilden tüzel kişi doğrudan sorumludur.
- Organların kişisel sorumluluğu: Organlar, kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludur. Zarar gören, hem tüzel kişiye hem de kusurlu organ kişisine başvurabilir.
Organ türleri: Kanunun öngördüğü zorunlu organlar (ör. dernekte genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu) ile tüzük veya kuruluş belgesinde öngörülen organlar. Ayrıca kanuni organ sıfatı bulunmamakla birlikte, tüzel kişinin iradesini fiilen oluşturan kişilerin de doktrinde fiilî organ sayılabileceği kabul edilmektedir.
Tüzel kişinin yerleşim yeri (TMK m.51)
Tüzel kişinin yerleşim yeri, kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yerdir (TMK m.51). Kuruluş belgesinde (tüzük, vakıf senedi, esas sözleşme) yerleşim yeri gösterilmişse o yer esas alınır. Gerçek kişilerdeki teklik ilkesi ticari ve sınai kuruluşlar hakkında uygulanmaz (TMK m.19/3).
Kişiliğin sona ermesi (TMK m.52–54)
Sınırlı devam etme
Sona eren tüzel kişinin kişiliği, ehliyeti tasfiye amacıyla sınırlı olmak üzere tasfiye sırasında da devam eder (TMK m.52). Bu dönemde tüzel kişi yalnızca alacakları toplamak, borçları ödemek ve kalan malvarlığını devretmek gibi tasfiye işlemleri yapabilir; yeni faaliyetlere girişemez. Tasfiye hâlindeki tüzel kişi bu sıfatla dava açabilir ve dava edilebilir.
Malvarlığının tasfiyesi
Tüzel kişinin malvarlığının tasfiyesi, kanunda ve kuruluş belgesinde aksine hüküm bulunmadıkça, terekenin resmî tasfiyesine ilişkin hükümlere göre yapılır (TMK m.53).
Malvarlığının özgülenmesi (TMK m.54)
| Durum | Malvarlığının akıbeti |
|---|---|
| Kanunda, kuruluş belgesinde hüküm varsa veya yetkili organ karar vermişse | Bu hüküm veya karara göre |
| Böyle bir hüküm veya karar yoksa | En yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer; olanak ölçüsünde önceki amacı için kullanılır |
| Hukuka veya ahlâka aykırı amaç güttüğü için kişiliği mahkeme kararıyla sona ermişse | Her hâlde ilgili kamu kuruluşuna geçer |
Özet
- Kişi toplulukları ve bağımsız mal toplulukları, özel hükümler uyarınca tüzel kişilik kazanır; amacı hukuka veya ahlâka aykırı topluluklar tüzel kişilik kazanamaz (TMK m.47).
- Kuruluş sistemleri: serbest kuruluş (dernek), tescil (vakıf, şirket), izin (yabancı derneklerin faaliyeti).
- Tüzel kişiler, cins, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ehildir (TMK m.48); niteliğine uygun kişilik hakları vardır.
- Fiil ehliyeti, gerekli organlara sahip olmakla kazanılır (TMK m.49); irade organlarla açıklanır ve organların hukuki işlemleri ile diğer bütün fiilleri tüzel kişiyi bağlar; kusurlu organ ayrıca kişisel olarak sorumludur (TMK m.50).
- Yerleşim yeri, kuruluş belgesinde aksi yoksa işlerin yönetildiği yerdir (TMK m.51).
- Sona eren tüzel kişinin kişiliği tasfiye amacıyla sınırlı olarak devam eder; tasfiye kural olarak terekenin resmî tasfiyesi hükümlerine göre yapılır (TMK m.52–53).
- Malvarlığı, hüküm yoksa en yakın amaçlı kamu kurum veya kuruluşuna geçer; hukuka veya ahlâka aykırı amaç nedeniyle mahkemece sona erdirilende her hâlde ilgili kamu kuruluşuna geçer (TMK m.54).
- Kamu tüzel kişileri ve ticaret şirketleri hakkındaki özel hükümler saklıdır (TMK m.55).