Dernek, kişilerin kazanç paylaşma dışında ortak bir amaç için bilgi ve çalışmalarını birleştirdiği, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur. Dernek hukuku iki kaynaktan oluşur: TMK m.56–100 derneğin özel hukuk yönünü (kuruluş, üyelik, organlar, sona erme), 5253 sayılı Dernekler Kanunu ise idari yönünü (bildirimler, denetim, yasaklar, cezalar) düzenler. Konu, sayısal sınırlar ve süreler bakımından sınavlarda yoğun biçimde soru üretir.
Tanım ve kuruluş
Derneğin tanımı
Tanımın unsurları:
- En az yedi kurucu: Gerçek veya tüzel kişi olabilir.
- Kazanç paylaşma dışında bir amaç: Dernek ekonomik faaliyette bulunabilir; yasak olan, elde edilen kazancın üyeler arasında paylaştırılmasıdır.
- Belirli ve ortak amaç; bilgi ve çalışmaların sürekli birleştirilmesi.
- Hukuka ve ahlâka uygunluk.
Dernek kurma hakkı
Herkes önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir; kurucuların fiil ehliyetine sahip olması gerekir (TMK m.57). Dernekler Kanunu m.3/1 de fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişilerin izinsiz dernek kurma hakkını tekrarlar. Türk Silahlı Kuvvetleri ve kolluk mensupları ile memur statüsündeki kamu görevlileri hakkında özel kanunlardaki kısıtlamalar saklıdır (DK m.3/2).
Çocuk dernekleri: Fiil ehliyeti kuralının önemli bir istisnasıdır.
| Yaş | Çocuk derneğindeki konumu |
|---|---|
| 12 yaşını bitiren küçük | Yasal temsilcinin izniyle üye olabilir; yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz |
| 15 yaşını bitiren, ayırt etme gücüne sahip küçük | Yasal temsilcinin yazılı izniyle kurucu veya üye olabilir |
| 18 yaşından büyükler | Çocuk derneklerine kurucu veya üye olamaz |
Ayrıca DK m.3/3’e göre terörün finansmanı, uyuşturucu imal ve ticareti veya suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlarından mahkûm olanlar, derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamaz.
Tüzük
Her derneğin bir tüzüğü bulunur. TMK m.58/2’ye göre tüzükte derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun gösterilmesi zorunludur. DK m.4 ise tüzükte bulunması zorunlu hususları daha ayrıntılı sayar (ör. derneğin adı ve merkezi, çalışma konuları, genel kurulun toplanma şekli, yönetim ve denetim kurullarının asıl ve yedek üye sayısı, aidatın belirlenme şekli, borçlanma usulleri, iç denetim şekli, tüzük değişikliği ve fesih hâlinde tasfiye şekli). Tüzük kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; tüzükte düzenlenmeyen konularda kanun hükümleri uygulanır (TMK m.58/3-4).
Tüzel kişiliğin kazanılması
Dernek serbest kuruluş sistemine tabidir; tüzel kişilik, belgelerin mülki amire verildiği anda kazanılır. Sonraki aşamalar tüzel kişiliğin kazanılmasının şartı değildir:
| Aşama | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Mülki amirin dosya üzerinden incelemesi | 60 gün içinde | TMK m.60/1 |
| Eksiklik/aykırılığın giderilmesi | İstemin tebliğinden itibaren 30 gün | TMK m.60/2 |
| Giderilmezse | Mülki amir, fesih davası açılması için Cumhuriyet savcılığına bildirir | TMK m.60/2 |
| İlk genel kurul ve zorunlu organların oluşturulması | Yazılı bildirimi izleyen 6 ay içinde | TMK m.62 |
Üyelik
- Serbestlik: Hiç kimse bir derneğe üye olmaya, hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz (TMK m.63). Fiil ehliyetine sahip her gerçek kişi ile tüzel kişiler üye olabilir (TMK m.64/1).
- Başvuru: Yazılı üyelik başvurusu yönetim kurulunca en çok 30 gün içinde karara bağlanır ve sonuç yazıyla bildirilir (TMK m.64/2).
- Yabancılar: Türkiye’de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya üye olabilir; onursal üyelikte bu koşul aranmaz (TMK m.93).
- Sona erme: Üyelik için aranan nitelikleri sonradan kaybedenlerin üyeliği kendiliğinden sona erer (TMK m.65). Hiç kimse üye kalmaya zorlanamaz; her üye yazılı bildirimle çıkabilir (TMK m.66). Tüzükte çıkarma sebepleri gösterilmişse, bunların haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez; tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üye ancak haklı sebeple çıkarılabilir ve haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir (TMK m.67).
- Haklar: Üyeler eşit haklara sahiptir; her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır ve oyunu şahsen kullanmak zorundadır; onursal üyelerin oy hakkı yoktur (TMK m.68–69). Tüzel kişi üye adına, yönetim kurulu başkanı veya temsille görevlendireceği kişi oy kullanır (DK m.6).
- Yükümlülükler: Ödenti borcu tüzükle düzenlenir; düzenleme yoksa üyeler zorunlu ödentilere eşit katılır. Çıkan veya çıkarılan üye, üyelikte bulunduğu sürenin ödentisini vermek zorundadır ve dernek malvarlığında hak iddia edemez (TMK m.68/3, m.70).
Organlar
Derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur. Başka organlar da oluşturulabilir; ancak zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları bunlara devredilemez (TMK m.72).
Genel kurul
Genel kurul, derneğin en yetkili karar organıdır ve derneğe kayıtlı üyelerden oluşur (TMK m.73). Üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı verir, organları seçer, diğer organları denetler ve haklı sebeplerle her zaman görevden alabilir (TMK m.80).
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Olağan toplantı | Tüzükte belirtilen zamanda, en geç 3 yılda bir | TMK m.74 |
| Olağanüstü toplantı | Yönetim veya denetim kurulunun gerekli gördüğü hâllerde ya da üyelerin beşte birinin yazılı başvurusuyla; yönetim kurulu çağırmazsa bir üyenin başvurusu üzerine sulh hâkimi üç üyeyi çağrı için görevlendirir | TMK m.75 |
| Çağrı | Yönetim kurulunca en az 15 gün önceden | TMK m.77 |
| Toplantı yeter sayısı | Katılma hakkı olanların salt çoğunluğu; tüzük değişikliği ve fesihte üçte ikisi. İkinci toplantıda çoğunluk aranmaz; ancak katılan sayısı yönetim ve denetim kurulları üye tam sayısının iki katından az olamaz. Toplantı bir defadan fazla geri bırakılamaz | TMK m.78 |
| Karar yeter sayısı | Katılanların salt çoğunluğu; tüzük değişikliği ve fesihte katılanların üçte iki çoğunluğu | TMK m.81 |
| Gündem | Yalnız gündemdeki maddeler görüşülür; hazır bulunan üyelerin en az onda biri yazılı isterse konu gündeme alınır | TMK m.79 |
| Toplantısız karar | Tüm üyelerin yazılı katılımıyla veya tümünün çağrısız toplanmasıyla alınan kararlar geçerlidir; olağan toplantı yerine geçmez | TMK m.76 |
Oy hakkından yoksunluk: Hiçbir üye, dernek ile kendisi, eşi, üstsoyu ve altsoyu arasındaki bir hukuki işlem veya uyuşmazlık konusunda oy kullanamaz; tüzel kişi adına oy kullanan kişi için de aynı kural geçerlidir (TMK m.82).
Genel kurul kararlarının iptali (TMK m.83)
| İptal davası açabilecek üye | Süre |
|---|---|
| Toplantıda hazır bulunan ve kanuna veya tüzüğe aykırı karara katılmayan üye | Karar tarihinden itibaren 1 ay |
| Toplantıda hazır bulunmayan üye | Kararı öğrenmesinden itibaren 1 ay, her hâlde karar tarihinden itibaren 3 ay |
Diğer organların kararlarına karşı, dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamaz. Genel kurul kararlarının yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlar saklıdır; bu hâllerde süre sınırı olmaksızın her ilgili hükümsüzlüğü ileri sürebilir (TMK m.83/3).
Yönetim kurulu ve denetim kurulu
- Yönetim kurulu: En az 5 asıl ve 5 yedek üyeden oluşur; derneğin yürütme ve temsil organıdır. Temsil görevi üyelerden birine veya üçüncü kişiye verilebilir. Üye sayısı boşalmalar nedeniyle tam sayının yarısının altına düşerse genel kurul bir ay içinde toplantıya çağrılır (TMK m.84–85).
- Denetim kurulu: En az 3 asıl ve 3 yedek üyeden oluşur; denetim sonuçlarını raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunar (TMK m.86). DK m.9’a göre denetim bir yılı geçmeyen aralıklarla yapılır.
Sona erme
| Sona erme yolu | Hâller | Dayanak |
|---|---|---|
| Kendiliğinden | Amacın gerçekleşmesi veya olanaksızlaşması ya da sürenin dolması; ilk genel kurulun süresinde yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması; borç ödemede aczi; tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulamaması; olağan genel kurulun iki defa üst üste yapılamaması. Her ilgili sulh hâkiminden sona ermenin tespitini isteyebilir | TMK m.87 |
| Genel kurul kararıyla | Genel kurul her zaman fesih kararı verebilir (üçte iki nisaplarla) | TMK m.88, m.78, m.81 |
| Mahkeme kararıyla | Amaç kanuna veya ahlâka aykırı hâle gelirse Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin istemiyle; mahkeme faaliyetten alıkoyma dâhil gerekli önlemleri alır | TMK m.89 |
Tasfiye: Genel kurul kararıyla feshedilen veya kendiliğinden sona erdiği tespit edilen derneğin malları tüzükteki esaslara göre tasfiye edilir. Tüzükte tasfiye genel kurula bırakılmış ama karar alınamamışsa ya da dernek mahkeme kararıyla feshedilmişse, malvarlığı mahkeme kararıyla amacına en yakın ve kapatıldığı tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir (DK m.15/1).
Örgütlenme ve faaliyetler
- Şube ve temsilcilik: Şube, genel kurul kararıyla açılan, tüzel kişiliği olmayan ancak organları bulunan alt birimdir; temsilciliğin ise organı yoktur ve şubeler temsilcilik açamaz (TMK m.94–95; DK m.2, m.24).
- Üst kuruluşlar: Federasyon, amaçları aynı en az beş derneğin; konfederasyon, amaçları aynı en az üç federasyonun bir araya gelmesiyle kurulur (TMK m.96–97). Federasyonun üye sayısı beşin, konfederasyonun üçün altına düşer ve üç ay içinde giderilmezse kendiliğinden sona erme hükümleri uygulanır (DK m.8).
- Platform: Derneklerin kendi aralarında veya vakıf, sendika gibi kuruluşlarla oluşturdukları, tüzel kişiliği olmayan geçici birlikteliklerdir (DK m.2/f, m.25).
- Uluslararası faaliyet ve yabancı dernekler: Dernekler yurt dışında faaliyette bulunabilir; yabancı dernekler ise Dışişleri Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye’de faaliyette bulunabilir (TMK m.91–92; DK m.5).
- Gelirler: Üye ödentisi, faaliyet ve malvarlığı gelirleri, bağış ve yardımlar (TMK m.99).
İdari yükümlülükler (5253 sayılı Kanun)
| Yükümlülük | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yıllık beyanname | Yıl sonu itibarıyla faaliyet ve gelir-gider sonuçları her yıl Nisan ayı sonuna kadar mülki idare amirliğine verilir | DK m.19/1 |
| Genel kurul sonuç bildirimi | Genel kurulu izleyen 30 gün içinde seçilen organ üyeleri dernekler birimine bildirilir | DK m.23 |
| Üyelik bildirimi | Üyeliğe kabul edilenler ile üyeliği sona erenler, kabul ve sona erme tarihinden itibaren 45 gün içinde bildirilir | DK m.23 |
| Taşınmaz edinme bildirimi | Tapuya tescilden itibaren 1 ay içinde | DK m.22 |
| Yurt dışından yardım | Mülki idare amirliğine önceden bildirim; nakdî yardımlar banka aracılığıyla | DK m.21 |
| Kamu yararına çalışan dernek | Cumhurbaşkanı kararıyla tespit; en az 1 yıldır faaliyette bulunma ve topluma yararlı sonuçlar şartı | DK m.27 |
Dernekler; tüzüklerinde gösterilen amaç ve çalışma konuları dışında faaliyette bulunamaz, Anayasa ve kanunlarla yasaklanan amaçlarla kurulamaz, askerlik ve kolluk hizmetlerine hazırlayıcı eğitim faaliyetinde bulunamaz ve üyeleri için üniforma kullanamaz (DK m.30). Bu Kanunla ilgili hukuk davalarında basit yargılama usulü uygulanır (DK m.18).
Özet
- Dernek, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin kazanç paylaşma dışında ortak amaçla oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur (TMK m.56); izin almaksızın kurulur ve kurucuların fiil ehliyeti gerekir (TMK m.57).
- Çocuk dernekleri istisnadır: 15 yaşını bitiren küçük yasal temsilcinin yazılı izniyle kurucu, 12 yaşını bitiren küçük izinle üye olabilir; 18 yaşından büyükler kurucu veya üye olamaz (DK m.3).
- Tüzel kişilik, belgelerin mülki amire verildiği anda kazanılır (TMK m.59); inceleme 60 gün, eksik giderme 30 gün, ilk genel kurul 6 ay içinde.
- Zorunlu organlar: genel kurul, yönetim kurulu (5+5), denetim kurulu (3+3).
- Genel kurul: en geç 3 yılda bir; toplantı nisabı salt çoğunluk (tüzük değişikliği/fesihte üçte iki); karar nisabı katılanların salt çoğunluğu (tüzük değişikliği/fesihte üçte iki).
- İptal davası: katılıp karara katılmayan üye için karardan itibaren 1 ay; katılmayan üye için öğrenmeden 1 ay, her hâlde karardan 3 ay (TMK m.83).
- Sona erme: kendiliğinden (TMK m.87), genel kurul kararıyla (m.88), mahkeme kararıyla (m.89); tasfiye DK m.15’e göre.
- İdari yükümlülükler: Nisan sonuna kadar beyanname, genel kurul sonrası 30 gün, üyelik değişikliklerinde 45 gün içinde bildirim.