Mal Rejimleri ve Edinilmiş Mallara Katılma

Mal rejimi, evlilik süresince eşlerin malvarlıkları arasındaki ilişkiyi ve evlilik sona erdiğinde bu malların nasıl tasfiye edileceğini belirleyen kurallar bütünüdür. TMK, eşler aksini kararlaştırmadıkça edinilmiş mallara katılma rejimini uygular; bunun yanında üç seçimlik rejim sunar. Uygulamada en çok dava, yasal rejimin tasfiyesinden ve özellikle “katılma alacağı” ile “değer artış payı” hesaplarından doğar.

Rejimlerin genel çerçevesi

Sözleşme serbestisi sınırlıdır: eşler ancak kanunda yazılı rejimlerden birini seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir; kanunda olmayan karma bir rejim yaratamaz (m.203). Uygulamada önem taşıyan bir geçiş kuralı da vardır: 4722 sayılı Yürürlük Kanunu m.10’a göre TMK’nın yürürlüğünden (1/1/2002) önce evlenmiş eşler arasında o tarihe kadar tabi oldukları mal rejimi devam eder; eşler yürürlükten itibaren bir yıl içinde başka bir rejim seçmemişlerse, bu tarihten geçerli olmak üzere yasal rejimi seçmiş sayılırlar. Bu nedenle uzun süreli evliliklerin tasfiyesinde 1/1/2002 öncesi ve sonrası dönemler ayrı ayrı değerlendirilir.

Mal rejimi sözleşmesi

• Zaman: Evlenmeden önce veya sonra yapılabilir (TMK m.203).
• Ehliyet: Ayırt etme gücüne sahip olanlar yapabilir; küçükler ve kısıtlılar yasal temsilcilerinin rızasını almak zorundadır (m.204).
• Şekil: Noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır; ancak taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi rejimi seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilir. Sözleşme taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerce imzalanmalıdır (m.205).
• Vesayet altındaki kişi bakımından mal rejimi sözleşmesi vesayet makamının iznine bağlıdır (m.462/9).

Olağanüstü mal rejimi

Eşlerden birinin istemi: Haklı bir sebep varsa hâkim, mevcut rejimin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir (TMK m.206). Kanun haklı sebeplere örnekler verir: diğer eşin malvarlığının borca batık olması veya ortaklıktaki payının haczedilmesi, istemde bulunanın menfaatlerini tehlikeye düşürmesi, ortaklık mallarındaki tasarruf için gerekli rızayı haksız esirgemesi, malvarlığı hakkında bilgi vermekten kaçınması, sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun olması. Yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir (m.207).

Cebrî icra hâlinde: Mal ortaklığını kabul etmiş eşlerden biri iflas ederse ortaklık kendiliğinden mal ayrılığına dönüşür (m.209). Haciz hâlinde zarara uğrayan alacaklı, hâkimden mal ayrılığına karar verilmesini isteyebilir (m.210).

Rejimin kurulması, değiştirilmesi veya tasfiyesi, alacaklıların üzerinden haklarını alabilecekleri malları sorumluluk dışında bırakamaz (m.213). Bu kural, mal rejimi sözleşmesinin alacaklılardan mal kaçırma aracı olarak kullanılmasını önler.

Edinilmiş mallara katılma: mallar

Edinilmiş mallar (TMK m.219)

Edinilmiş mal, her eşin bu rejimin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Kanunda sayılan örnekler:

1. Çalışmasının karşılığı olan edinimler (maaş, ücret, serbest meslek kazancı),
2. Sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurumlarının ve personele yardım sandıklarının yaptığı ödemeler,
3. Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar,
4. Kişisel mallarının gelirleri (örneğin evlilik öncesinden kalma dairenin kira geliri),
5. Edinilmiş malların yerine geçen değerler.

Kişisel mallar

Sözleşmeyle eşler, bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti sebebiyle edinilmiş mallara dahil olması gereken değerlerin kişisel mal sayılacağını ve kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dahil olmayacağını kararlaştırabilir (m.221).

İspat (TMK m.222)

• Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden, iddiasını ispatla yükümlüdür.
• Hangi eşe ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır.
• Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir.

Yönetim, tasarruf ve sorumluluk

Her eş, yasal sınırlar içinde kişisel ve edinilmiş mallarını yönetir, yararlanır ve tasarruf eder (m.223/1). Aksine anlaşma yoksa bir eş, diğerinin rızası olmadan paylı mülkiyet konusu maldaki payı üzerinde tasarruf edemez (m.223/2). Her eş kendi borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur (m.224).

Rejimin sona ermesi ve tasfiye

Sona erme anı (TMK m.225)

Rejim, eşlerden birinin ölümü veya başka bir rejimin kabulüyle sona erer. Mahkemece evliliğin iptali, boşanma veya mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâllerinde rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Bu nedenle boşanma davası açıldıktan sonra bir eşin edindiği maaş birikimleri edinilmiş mal hesabına girmez.

Tasfiyenin aşamaları

1. Malların geri alınması (m.226): Her eş, diğer eşte bulunan mallarını geri alır. Paylı mülkiyetteki bir malı, daha üstün yararını ispat eden eş diğerinin payını ödeyerek bölünmeden kendisine verilmesini isteyebilir.
2. Değer artış payının belirlenmesi (m.227): Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiyede o malda ortaya çıkan değer artışından katkısı oranında alacak hakkı kazanır. Alacak malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır; değer kaybı varsa katkının başlangıçtaki değeri esas alınır. Eşler yazılı anlaşmayla bu paydan vazgeçebilir veya oranını değiştirebilir.
3. Kişisel ve edinilmiş malların ayrılması (m.228): Mallar rejimin sona erdiği andaki durumlarına göre ayrılır.
4. Eklenecek değerler (m.229): Rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar ile rejim süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir.
5. Denkleştirme (m.230): Bir kesime ait borç diğer kesimden ödenmişse denkleştirme istenir; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır.
6. Artık değerin hesaplanması (m.231): Edinilmiş malların toplam değerinden (eklenen ve denkleştirilen miktarlar dahil) bu mallara ilişkin borçlar çıkarılır; kalan miktar artık değerdir. Değer eksilmesi göz önüne alınmaz; yani artık değer sıfırın altına inemez, bir eşin eksi bakiyesi diğerine yüklenmez.
7. Katılma alacağı (m.236): Her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir; alacaklar takas edilir.

Değerleme

Tasfiyede malların sürüm (piyasa) değerleri esas alınır (m.232). Rejimin sona erdiği sırada mevcut edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır; eklenecek değerlerin değeri ise malın devredildiği tarih esas alınarak hesaplanır (m.235). Tarımsal işletmeler için gelir değeri esası öngörülmüştür (m.233–234).

Katılma oranının değiştirilmesi

• Kanuna göre azaltma: Zina veya hayata kast nedeniyle boşanma hâlinde hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki payının hakkaniyete uygun olarak azaltılmasına veya kaldırılmasına karar verebilir (m.236/2). Diğer boşanma sebeplerinde kusur katılma alacağını etkilemez.
• Sözleşmeye göre: Mal rejimi sözleşmesiyle artık değere katılmada başka bir esas kabul edilebilir; ancak bu, eşlerin ortak olmayan çocuklarının ve altsoylarının saklı paylarını zedeleyemez (m.237). İptal, boşanma veya mahkeme kararıyla mal ayrılığı hâllerinde kanundan farklı paylaşım ancak sözleşmede açıkça öngörülmüşse geçerlidir (m.238).

Ödeme ve korunma

Katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir; derhâl ödeme ciddi güçlük doğuracaksa borçlu eş uygun bir erteleme isteyebilir. Aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden itibaren faiz yürür (m.239). Eşin ölümünde sağ kalan eş, katılma alacağına mahsuben birlikte yaşadıkları konut üzerinde intifa veya oturma hakkı, ev eşyası üzerinde ise mülkiyet tanınmasını isteyebilir (m.240).

Borçlu eşin malvarlığı veya terekesi katılma alacağını karşılamazsa, alacaklı eş veya mirasçıları hesaba katılması gereken karşılıksız kazandırmaları üçüncü kişilerden eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir. Dava hakkı, öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde rejimin sona ermesinden itibaren beş yıl geçmekle düşer (m.241).

Seçimlik rejimlerin kısa görünümü

• Mal ayrılığı: Her eş kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf hakkını korur (m.242); ispat, borçlardan sorumluluk ve paylı malın özgülenmesi bakımından paylaşmalı mal ayrılığı hükümleri uygulanır (m.243).
• Paylaşmalı mal ayrılığı: Rejimin kurulmasından sonra edinilip ailenin ortak kullanımına özgülenen mallar ve ailenin ekonomik geleceğine yönelik yatırımlar sona ermede eşit paylaşılır (m.250). Miras ve karşılıksız kazanımlar ile manevî tazminat alacakları kural olarak paylaşmaya girmez.
• Mal ortaklığı: Genel mal ortaklığında kanunen kişisel sayılanlar dışındaki mallar ve gelirler ortaklık malıdır ve eşler bunlara bölünmemiş bir bütün olarak sahiptir (m.257). İflasla rejim kendiliğinden sona erer (m.271/1). Ölüm veya başka rejime geçişte ortaklık malları yarı yarıya paylaşılır (m.276).

Özet

• Yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır; eşler sözleşmeyle mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığını seçebilir (TMK m.202).
• Mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama ile ya da evlenme başvurusunda yazılı bildirimle yapılır (m.205).
• Haklı sebeple hâkim mal ayrılığına karar verebilir; mal ortaklığında iflas rejimi kendiliğinden mal ayrılığına dönüştürür (m.206, 209).
• Edinilmiş mallar karşılığı verilerek elde edilenler ve kişisel malların gelirleridir; evlilik öncesi mallar, miras ve karşılıksız kazanımlar ile manevî tazminat alacakları kişiseldir (m.219–220).
• Aksi ispat edilmedikçe bir eşin bütün malları edinilmiş mal sayılır; kime ait olduğu ispatlanamayan mal paylı mülkiyettedir (m.222).
• İptal, boşanma ve mahkeme kararıyla mal ayrılığında rejim dava tarihinden geçerli olarak sona erer (m.225/2).
• Değer artış payı katkı oranında ve tasfiye anındaki değere göre hesaplanır; artık değer eksiye düşmez; her eş diğerinin artık değerinin yarısını alır (m.227, 231, 236).
• Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada kusurlu eşin payı azaltılabilir veya kaldırılabilir (m.236/2).