Evliliğin genel hükümleri, hangi mal rejimine tabi olurlarsa olsunlar bütün evli çiftlere uygulanan temel kurallardır. TMK m.185–201 eşlerin birbirine ve birliğe karşı yükümlülüklerini, birliğin üçüncü kişilere karşı temsilini, aile konutunun korunmasını ve evlilik birliği sarsıldığında hâkimin alabileceği önlemleri düzenler. Bu hükümlerin ortak çizgisi eşitliktir: kanun, eşlere birliğin yönetiminde ve giderlerinde aynı konumu tanır.
Evlilik birliğinin kurulması ve eşlerin yükümlülükleri
Bu hükümden çıkan temel yükümlülükler:
- Birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlama ve çocukların bakım, eğitim ve gözetimine birlikte özen gösterme,
- Birlikte yaşama,
- Sadakat,
- Yardımlaşma (maddi ve manevi destek).
Bu yükümlülüklerin ihlali doğrudan ifa davasıyla zorla yerine getirilemez; örneğin birlikte yaşama yükümlülüğü cebri icrayla sağlanamaz. Yaptırımlar, evlilik birliğinin korunması önlemleri (m.195 vd.), boşanma sebepleri (m.161 vd.) ve tazminat hükümleri üzerinden işler.
Konut, yönetim ve giderler
TMK m.186 üç eşitlik kuralı koyar:
- Eşler oturacakları konutu birlikte seçer.
- Birliği beraberce yönetir.
- Birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılır.
Burada “emek” ifadesi önemlidir: ev işlerini yürüten veya çocuklara bakan eş de giderlere katılmış sayılır. Bu anlayış m.196/2’de de açıkça yer alır.
Kadının soyadı (TMK m.187)
mevzuat.gov.tr’deki güncel TMK metninde m.187’nin (“Kadının soyadı”) cümleleri, Anayasa Mahkemesinin 22/2/2023 tarihli ve E.: 2022/155, K.: 2023/38 sayılı kararıyla iptal edilmiştir; değişiklik tablosuna göre iptal 28/1/2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Güncel metinde madde başlığı altında yalnızca iptal notu yer alır; bir başka deyişle TMK’da evli kadının soyadını düzenleyen yürürlükte bir hüküm kalmamıştır.
İptal edilen metin, kadının evlenmekle kocasının soyadını alacağını ve yazılı başvuruyla kocasının soyadı önünde önceki soyadını da kullanabileceğini düzenliyordu. İptalden sonra yasama organının yeni bir düzenleme yapıp yapmadığı, güncel TMK metninde yer almamaktadır; sınavda güncel metne dayanılarak m.187’nin içeriğinin iptal edildiği bilgisi esas alınmalıdır.
Evlilik birliğinin temsili
Sürekli ve diğer ihtiyaçlar
Kanun iki tür ihtiyaç ayırır:
| İhtiyaç | Temsil yetkisi | Örnek |
|---|---|---|
| Ailenin sürekli ihtiyaçları | Her eş, ortak yaşam sürdükçe kendiliğinden yetkilidir (m.188/1) | Gıda, elektrik-su faturası, okul kırtasiyesi |
| Ailenin diğer ihtiyaçları | Ancak (1) diğer eş veya haklı sebeple hâkim yetkili kılmışsa ya da (2) birliğin yararı bakımından gecikmede sakınca bulunur ve diğer eşin hastalığı, başka yerde olması gibi sebeplerle rızası alınamazsa (m.188/2) | Ev tadilatı, büyük borçlanma |
Temsil yetkisi ortak yaşamın devamı süresince vardır; eşler fiilen ayrı yaşıyorsa m.188/1’e dayanılamaz.
Sorumluluk (TMK m.189)
- Temsil yetkisi kullanıldığında eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur.
- Temsil yetkisi olmaksızın yapılan işlemlerden eş kişisel olarak sorumludur.
- Ancak temsil yetkisinin üçüncü kişilerce anlaşılamayacak şekilde aşılması hâlinde eşler yine müteselsilen sorumlu olur.
Yetkinin kaldırılması, sınırlanması ve geri verilmesi
Eşlerden biri temsil yetkisini aşar veya kullanmada yetersiz kalırsa hâkim, diğer eşin istemi üzerine yetkiyi kaldırabilir veya sınırlayabilir. İstemde bulunan eş durumu üçüncü kişilere yalnızca kişisel duyuru yoluyla bildirebilir; kaldırma veya sınırlamanın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması hâkim kararıyla ilân edilmesine bağlıdır (m.190). Koşullar değişince karar değiştirilebilir; ilk karar ilân edilmişse değişiklik de ilân olunur (m.191).
Eşlerin meslek ve iş seçimi, hukuki işlemleri
- Eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir; ancak meslek ve işin seçiminde ve yürütülmesinde evlilik birliğinin huzur ve yararı gözetilir (TMK m.192).
- Kanunda aksine hüküm yoksa eşlerden her biri, diğer eşle ve üçüncü kişilerle her türlü hukuki işlemi yapabilir (TMK m.193). Böylece eşler arasında satış, bağışlama, ödünç gibi işlemler mümkündür.
Aile konutu
Koruma kapsamı
Aile konutu, eşlerin hayatlarını birlikte sürdürdükleri, yaşam merkezi olarak kullandıkları konuttur. m.194, mal rejiminden bağımsız olarak bütün evli çiftlere uygulanır ve malik veya kiracı eşin tek başına yapabileceği işlemleri sınırlar:
- Aile konutuna ilişkin kira sözleşmesinin feshi,
- Aile konutunun devri (satış, bağışlama),
- Aile konutu üzerindeki hakların sınırlanması (örneğin ipotek kurulması, intifa hakkı tanınması).
Bu işlemler için diğer eşin açık rızası gerekir. Rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmadan kendisine rıza verilmeyen eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir (m.194/2).
Tapu şerhi ve kira sözleşmesine katılma
- Aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir (m.194/3). Şerh, aile konutu niteliğini üçüncü kişilere karşı açıklık kazandırır; ancak koruma, şerh olmasa da kanundan doğar.
- Aile konutu eşlerden biri tarafından kira ile sağlanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiralayana yapacağı bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir ve bildirimde bulunan eş diğeriyle müteselsilen sorumlu olur (m.194/4).
Evlilik birliğinin korunması
Genel olarak (TMK m.195)
Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya birliğe ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim eşleri uyarır, uzlaştırmaya çalışır, eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir ve gerektiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır.
Eşler birlikte yaşarken: parasal katkı (TMK m.196)
Eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler. Eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması, diğer eşin işinde karşılıksız çalışması katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır. Bu katkılar geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir.
Birlikte yaşamaya ara verilmesi (TMK m.197)
Eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir. Ayrı yaşama haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine:
- Birinin diğerine yapacağı parasal katkıya (uygulamada tedbir nafakası),
- Konut ve ev eşyasından yararlanmaya,
- Eşlerin mallarının yönetimine
ilişkin önlemleri alır. Eşlerden biri haklı sebep olmaksızın diğerinin birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hâle gelmesi üzerine de aynı istemlerde bulunabilir. Ergin olmayan çocuklar varsa hâkim, ana-baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre önlem alır.
Borçlulara talimat (TMK m.198)
Eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse hâkim, onun borçlularına, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir. Örneğin işverene, maaşın belirli bir kısmını doğrudan diğer eşe ödemesi emredilebilir.
Tasarruf yetkisinin sınırlanması (TMK m.199)
Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir. Taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisi kaldırılırsa hâkim, durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine re’sen karar verir.
Durumun değişmesi ve yetki
Koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında değişiklik yapar veya sebebi sona ermişse önlemi kaldırır (m.200). Yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir; her iki eş de istemde bulunmuşsa ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Önlemin değiştirilmesi veya kaldırılmasında önlem kararını veren mahkeme yetkilidir; ancak her iki eşin yerleşim yeri değişmişse eşlerden birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkili olur (m.201).
Özet
- Evlenmeyle evlilik birliği kurulur; eşler birlikte yaşama, sadakat ve yardımlaşma yükümlülüğü altındadır (TMK m.185).
- Konutu birlikte seçer, birliği beraber yönetir, giderlere güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılırlar (m.186).
- m.187’nin (kadının soyadı) cümleleri AYM kararıyla iptal edilmiş; iptal 28/1/2024’te yürürlüğe girmiştir.
- Her eş ailenin sürekli ihtiyaçları için birliği temsil eder; temsil hâlinde eşler müteselsilen sorumludur (m.188–189).
- Temsil yetkisinin kaldırılması iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ancak hâkim kararıyla ilânla sonuç doğurur (m.190).
- Meslek seçimi için izin gerekmez; eşler birbirleriyle her türlü hukuki işlemi yapabilir (m.192–193).
- Aile konutu ile ilgili fesih, devir ve hakların sınırlanması diğer eşin açık rızasına bağlıdır; malik olmayan eş tapuya şerh verdirebilir (m.194).
- Hâkim; parasal katkıyı belirleme (geçmiş bir yıl dahil), ayrı yaşamada önlemler, borçlulara talimat ve tasarruf yetkisini sınırlama yoluyla birliği korur (m.195–201).