Hukuk düzeni, haklara ve borçlara kimin sahip olabileceğini belirlemek zorundadır. Hak ve borç sahibi olabilen varlıklara kişi, bu sahip olabilme yeteneğine de hak ehliyeti denir. Kişiler hukuku, Türk Medeni Kanunu’nun Birinci Kitabında gerçek kişiler ve tüzel kişiler olarak iki grupta düzenlenmiştir. Bu not, gerçek kişinin hukuki varlığının temelini oluşturan hak ehliyetini ve kişiliğin başlangıcını ele almaktadır.
Kişi kavramı ve türleri
Hukuk anlamında kişi, hak ve borçlara sahip olabilen varlıktır. Türk hukukunda iki tür kişi vardır:
- Gerçek kişiler: İnsanlar. Her insan, hiçbir ayrım yapılmaksızın kişidir.
- Tüzel kişiler: Kanunun öngördüğü şekilde örgütlenmiş kişi toplulukları (ör. dernek, şirket) ve belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal toplulukları (vakıf).
Hayvanlar ve eşyalar kişi değildir; hukukun konusudur. Ölüler de kişi değildir; ancak ölünün hatırasına yapılan saldırılar, sağ kalan yakınların kişilik haklarını zedeleyebilir.
Hak ehliyeti (TMK m.8)
Tanım ve nitelikleri
Hak ehliyeti, kişinin haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir. Haklardan yararlanma ehliyeti olarak da anılır. Bu ehliyetin başlıca özellikleri şunlardır:
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Genellik | Her insana tanınır; yaş, cinsiyet, akıl sağlığı, vatandaşlık fark etmez |
| Eşitlik | Bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde eşit hak ehliyetine sahiptir |
| Vazgeçilmezlik | Kimse hak ehliyetinden kısmen de olsa vazgeçemez (TMK m.23/1) |
| Kişiye bağlılık | Devredilemez, mirasla geçmez |
| Kişilikle eş zamanlılık | Kişilikle başlar, kişilikle sona erer |
Hak ehliyeti pasif bir yetenektir: kişinin bir şey yapmasını değil, hak ve borçlara sahip olabilmesini ifade eder. Kendi fiilleriyle hak edinme ve borç altına girme ise fiil ehliyetinin konusudur (TMK m.9). Bu nedenle yeni doğmuş bir bebek veya ayırt etme gücü bulunmayan bir kişi, fiil ehliyetinden yoksun olsa da tam hak ehliyetine sahiptir; mirasçı olabilir, malik olabilir, alacaklı olabilir.
Vazgeçilemezlik
Bu hüküm emredicidir. Örneğin bir kişinin bir sözleşmeyle “hiçbir zaman taşınmaz sahibi olmayacağını” ya da “hiçbir mirası kabul etmeyeceğini” genel olarak üstlenmesi, hak ehliyetinin kısmen terki niteliğinde olduğundan geçersizdir. Bunu, belirli bir haktan somut olarak vazgeçmekten (ör. açılmış bir mirası reddetmek) ayırmak gerekir; belirli bir haktan feragat, hak ehliyetinden vazgeçme değildir.
Hak ehliyeti ve taraf ehliyeti
Usul hukukunda hak ehliyetinin karşılığı taraf ehliyetidir. HMK m.50/1’e göre medenî haklardan yararlanma ehliyetine sahip olan, davada taraf ehliyetine de sahiptir. Dava ehliyeti ise fiil ehliyetine göre belirlenir (HMK m.51). Buna göre bir küçük davada taraf olabilir; ancak davayı kural olarak kendisi değil yasal temsilcisi aracılığıyla yürütür.
Hak ehliyetinin sınırları
TMK m.8’deki “hukuk düzeninin sınırları içinde” ifadesi, hak ehliyetinin mutlak olmadığını gösterir. Kanun, bazı hakların kazanılmasını belirli niteliklere bağlayabilir. Bu sınırlar, belirli haklar bakımından bir tür özel hak ehliyetsizliği yaratır; genel hak ehliyetini ortadan kaldırmaz.
| Sınırlama ölçütü | Örnek |
|---|---|
| Yaş | Evlenmek için kural olarak on yedi yaşın doldurulması (TMK m.124/1); evli olmayan kişinin tek başına evlat edinebilmesi için otuz yaşın doldurulması (TMK m.307/1); evlat edinilenin evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olması (TMK m.308/1); cinsiyet değişikliği izni için on sekiz yaşın doldurulması (TMK m.40/1) |
| Medeni durum | Cinsiyet değişikliği izni için evli olmama şartı (TMK m.40/1); eşlerin ancak birlikte evlat edinebilmesi (TMK m.306/1) |
| Vatandaşlık | Yabancıların bazı hakları ancak özel kanunlarda öngörülen koşullarla kazanabilmesi (ör. taşınmaz edinme, bazı meslekler) |
Bu sınırlamaların bir kısmının hak ehliyeti mi yoksa fiil ehliyeti sınırlaması mı olduğu doktrinde tartışmalıdır. Örneğin evlenme yaşını bazı yazarlar hak ehliyetinin sınırı, bazıları ise evlenme ehliyetinin (bir tür fiil ehliyeti) koşulu olarak değerlendirir. Sınavda genellikle “yaş, cinsiyet, vatandaşlık ve medeni durum gibi niteliklere bağlı sınırlamalar” bir arada sorulur.
Kişiliğin başlangıcı (TMK m.28)
Tam doğum ve sağ doğum
Kişiliğin başlaması için iki şart birlikte aranır:
- Tam doğum: Çocuğun ana rahminden tamamen ayrılması. Doğal doğum veya sezaryenle doğum arasında fark yoktur.
- Sağ doğum: Çocuğun ana rahminden tamamen ayrıldığı anda yaşıyor olması. Ne kadar süre yaşadığı önemli değildir; birkaç saniye yaşamış olması yeterlidir. Yaşama yeteneğinin (çocuğun uzun süre yaşayabilecek durumda olup olmadığının) önemi yoktur.
Doğum, kural olarak nüfus sicilindeki kayıtla ispat edilir (TMK m.30). Kayıt yoksa veya yanlışsa gerçek durum her türlü kanıtla ispatlanabilir.
Ceninin hak ehliyeti
TMK m.28/2, ana rahmindeki çocuğa (cenine) sağ doğmak koşuluyla hak ehliyeti tanır. Hak ehliyeti, ana rahmine düşme anına kadar geriye yürür. Bunun en önemli uygulaması miras hukukundadır:
Ceninin hak ehliyetinin hukuki niteliği konusunda doktrinde iki görüş vardır:
- Bozucu şart görüşü: Cenin ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahiptir; ölü doğarsa bu ehliyet geriye etkili olarak ortadan kalkar. Ceninin haklarının korunmasına daha elverişli olduğu için Türk doktrininde yaygın kabul gören görüştür.
- Geciktirici şart görüşü: Cenin sağ doğduğu anda, hak ehliyeti ana rahmine düştüğü ana kadar geriye yürür; doğumdan önce hak ehliyeti kesinleşmiş değildir.
Uygulamada sonuç büyük ölçüde aynıdır: ceninin hakları doğuma kadar korunur (ör. mirasın paylaşılmasında ceninin payı ayrılır) ve kesinleşmesi sağ doğuma bağlıdır.
Ceninin hak ehliyetinin kapsamı
Ceninin şarta bağlı hak ehliyeti, doktrinde baskın görüşe göre özellikle lehine olan haklar bakımından anlam taşır: cenin mirasçı veya vasiyet alacaklısı olabilir, lehine kazanımlar sağ doğuma bağlı olarak korunur. Ceninin bedensel bütünlüğüne doğumdan önce verilen zararlar nedeniyle sağ doğan çocuğun tazminat isteyebileceği de doktrinde kabul edilmektedir.
Kişiliğin sonu
Kişilik ölümle sona erer (TMK m.28/1). Ölümle birlikte hak ehliyeti de sona erer; kişinin malvarlığı mirasçılarına geçer. Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (ör. kişilik hakları, nafaka hakları, velayet) ise kural olarak mirasçılara geçmez. Ölümün ispatı, ölüm karinesi ve gaiplik ayrı bir notta incelenmektedir.
Hak ehliyeti ile fiil ehliyetinin karşılaştırılması
| Ölçüt | Hak ehliyeti | Fiil ehliyeti |
|---|---|---|
| Kanuni dayanak | TMK m.8 | TMK m.9–16 |
| Tanım | Haklara ve borçlara sahip olabilme | Kendi fiilleriyle hak edinme ve borç altına girme |
| Kimde var? | Her insanda | Ayırt etme gücü olan, ergin ve kısıtlı olmayanda |
| Derecelendirme | Yok | Var (tam ehliyetli, sınırlı ehliyetli, sınırlı ehliyetsiz, tam ehliyetsiz) |
| Usuldeki karşılığı | Taraf ehliyeti (HMK m.50) | Dava ehliyeti (HMK m.51) |
| Vazgeçilebilirlik | Vazgeçilemez (TMK m.23/1) | Vazgeçilemez (TMK m.23/1) |
Özet
- Kişi, hak ve borç sahibi olabilen varlıktır; Türk hukukunda gerçek kişiler ve tüzel kişiler vardır.
- TMK m.8: Her insanın hak ehliyeti vardır ve bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde eşittir. Hak ehliyeti derecelendirilemez.
- Kimse hak ve fiil ehliyetinden kısmen de olsa vazgeçemez (TMK m.23/1).
- Hak ehliyetinin usuldeki karşılığı taraf ehliyetidir (HMK m.50).
- Kanun yaş, medeni durum, vatandaşlık gibi ölçütlerle bazı haklar bakımından sınırlama getirebilir; bu, genel hak ehliyetini ortadan kaldırmaz.
- Kişilik, çocuğun sağ ve tam doğumuyla başlar; yaşama yeteneği aranmaz (TMK m.28/1).
- Cenin, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahiptir ve mirasçı olabilir; ölü doğan çocuk mirasçı olamaz (TMK m.28/2, m.582).
- Kişilik ve hak ehliyeti ölümle sona erer.