Evlenme ehliyeti veya evlenme engellerine ilişkin kurallara aykırı olarak yapılan evlilikler “batıl” evliliklerdir. TMK bu evlilikleri ikiye ayırır: kamu düzenini doğrudan ilgilendiren ağır sakatlıklarda mutlak butlan, yalnızca eşlerden birinin iradesini koruyan sakatlıklarda nisbî butlan (iptal edilebilirlik). Aile hukukundaki butlanın en dikkat çekici özelliği, genel hukuktaki butlandan farklı olarak geçmişe etkili olmamasıdır: batıl evlilik bile hâkim kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
Batıl evliliğin genel ilkeleri
Bu hükümden üç sonuç çıkar:
- Butlan kendiliğinden işlemez; mutlaka bir dava ve hâkim kararı gerekir.
- Karar ileriye etkilidir; yani evlilik, karar kesinleşinceye kadar geçerli bir evlilik gibi sonuç doğurur. Bu dönemde doğan çocuklar, eşlerin karşılıklı hakları ve mal rejimi korunur.
- Butlan ile yokluk farklıdır. Hiç evlendirme memuru önünde yapılmamış bir birliktelik (yalnızca dinî nikâh gibi) evlilik değildir; ortada butlanı tartışılacak bir evlilik de yoktur.
Mutlak butlan
Sebepler
Sayım sınırlıdır (numerus clausus). Kanunda sayılmayan bir sakatlık mutlak butlan sebebi olamaz. Örneğin kadının bekleme süresine uymaması (m.154) veya şekil kurallarına aykırılık (m.155) butlan sebebi değildir.
Dava hakkı
- Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır (TMK m.146/1).
- Dava ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir (m.146/2): eşler, önceki evlilikteki eş, mirasçılar, Hazine gibi.
- Mutlak butlan davası herhangi bir süreye bağlı değildir.
Dava hakkının sınırlanması veya kalkması (TMK m.147)
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Evlilik sona ermişse (ölüm, boşanma) | Savcı re’sen dava açamaz; ancak her ilgili mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir |
| Ayırt etme gücü sonradan kazanılmış veya akıl hastalığı iyileşmişse | Davayı yalnız ayırt etme gücünü kazanan veya iyileşen eş açabilir |
| Evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği, butlan kararı verilmeden önce sona ermiş ve ikinci evlilikteki diğer eş iyiniyetliyse | İkinci evliliğin butlanına karar verilemez |
Nisbî butlan (iptal edilebilirlik)
Nisbî butlan sebepleri, yalnızca iradesi sakatlanan eşi korur. Bu nedenle dava hakkı kural olarak sadece o eşe aittir; savcı veya üçüncü kişiler dava açamaz. Sebepler dört grupta toplanır:
1. Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk
Evlenme sırasında geçici bir sebeple (örneğin ağır sarhoşluk, ilaç etkisi) ayırt etme gücünden yoksun olan eş, evlenmenin iptalini dava edebilir (TMK m.148). Yoksunluk sürekli ise sebep mutlak butlandır (m.145/2). Bu ayrım sınavlarda sıklıkla sorulur.
2. Yanılma (TMK m.149)
- Evlenme işleminde veya kişide yanılma: Eş, evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak bu evlenmeye razı olmuşsa (m.149/1). Örneğin törende başka bir kişinin yerine geçilmesi.
- Nitelikte yanılma: Eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse (m.149/2). Yanılmanın mutlaka karşı taraftan kaynaklanması gerekmez.
3. Aldatma (TMK m.150)
- Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa,
- Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.
Aldatmada, yanılmadan farklı olarak, karşı tarafın kasıtlı davranışı (veya en azından bilgisi) aranır. Üçüncü kişinin aldatması, eşin bilgisi dahilinde değilse m.150/1 kapsamında iptal sebebi oluşturmaz; ancak koşulları varsa m.149/2’deki nitelikte yanılma olarak değerlendirilebilir.
4. Korkutma (TMK m.151)
Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmiş eş, evlenmenin iptalini dava edebilir. Korkutmanın kimden geldiği önemli değildir; üçüncü kişinin korkutması da yeterlidir. Malvarlığına yönelik tehdit ise maddenin lafzında yer almaz.
Hak düşürücü süre
Yasal temsilcinin dava hakkı (TMK m.153)
Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse, izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir. Ancak bu şekilde evlenen kişi sonradan onsekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya karı gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez.
Mutlak ve nisbî butlan karşılaştırması
| Ölçüt | Mutlak butlan | Nisbî butlan |
|---|---|---|
| Sebepler | m.145’te sınırlı olarak sayılan dört hâl | m.148–151 ve m.153 |
| Davacı | Cumhuriyet savcısı (re’sen) ve her ilgili | Kural olarak iradesi sakatlanan eş; m.153’te yasal temsilci |
| Süre | Süre yoktur | Öğrenmeden/korkunun kalkmasından 6 ay, her hâlde evlenmeden 5 yıl (m.152) |
| Evlilik sona erdikten sonra | Her ilgili isteyebilir; savcı re’sen açamaz (m.147/1) | Dava hakkı mirasçılara geçmez (m.159) |
| Karar | İleriye etkili (m.156) | İleriye etkili (m.156) |
Butlanı gerektirmeyen sebepler
- Bekleme süresine uymama: Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi butlanı gerektirmez (TMK m.154).
- Şekil kurallarına uymama: Yetkili evlendirme memuru önünde yapılmış bir evliliğin, kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına karar verilemez (TMK m.155).
Butlan kararının sonuçları
Çocuklar yönünden
Butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır (TMK m.157/1). Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere (velayet, kişisel ilişki, iştirak nafakası) boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m.157/2).
Eşler yönünden
- Evlenirken iyiniyetli olan eş, bu evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur (TMK m.158/1). Örneğin evlenmeyle ergin olan iyiniyetli eş, butlan kararından sonra da ergin kalır.
- Eşler arasında mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m.158/2).
Mirasçılar yönünden
m.159, öncelikle nisbî butlan bakımından anlam taşır; çünkü mutlak butlanda her ilgili, evlilik sona ermiş olsa bile butlanın karar altına alınmasını isteyebilir (m.147/1). Nisbî butlanda ise dava hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; ölen eşin mirasçıları yeni dava açamaz, yalnızca açılmış davayı sürdürebilir.
Yetki ve usul
Evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m.160). Buna göre eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir (m.168); boşanmadaki özel ispat kuralları (m.184) da uygulanır.
Özet
- Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; karar ileriye etkilidir, o güne kadar evlilik geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156).
- Mutlak butlan sebepleri sınırlıdır: evli olma, sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu, engel derecesinde akıl hastalığı, yasak derecede hısımlık (m.145).
- Mutlak butlan davasını savcı re’sen ve her ilgili açabilir; süre yoktur; m.147’deki sınırlamalar saklıdır.
- Nisbî butlan sebepleri: geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma, korkutma; ayrıca izni alınmayan yasal temsilcinin davası (m.148–151, 153).
- İptal davası öğrenmeden veya korkunun kalkmasından altı ay, her hâlde evlenmeden beş yıl içinde açılır (m.152).
- Bekleme süresine ve şekil kurallarına aykırılık butlan sebebi değildir (m.154–155).
- Çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır; eşler arasında tasfiye, tazminat, nafaka ve soyadı için boşanma hükümleri uygulanır; iyiniyetli eş kişisel durumunu korur (m.157–158).
- Butlan dava hakkı mirasçılara geçmez; açılmış davayı sürdürebilirler ve kötüniyetli sağ kalan eş mirasçılığını kaybeder (m.159).