Evlenme, kadın ile erkeğin kanunun öngördüğü şekilde, yetkili memur önünde birlikte yaşama iradelerini açıklamalarıyla kurulan hukuki bir birliktir. Geçerli bir evlenme için iki grup şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: tarafların evlenme ehliyetine sahip olması ve aralarında evlenme engeli bulunmaması. Bunlara ek olarak kanun, başvuru ve tören bakımından şekil kuralları koyar. Bu kuralların hangisinin ihlalinin hangi yaptırıma bağlandığını bilmek, butlan konusunun da anahtarıdır.
Evlenme ehliyeti
Yaş
Kural yaş onyedidir; istisnai durumda hâkim, onaltı yaşını doldurmuş kişinin evlenmesine izin verebilir. Bu izin için iki şart birlikte aranır: “olağanüstü durum” ve “pek önemli sebep”. Onaltı yaşını doldurmamış bir kişinin evlenmesine hiçbir şekilde izin verilemez.
Yaş şartı kadın ve erkek için aynıdır. Evlenme, kişiyi ergin kılar (TMK m.11/2). Bu nedenle onaltı veya onyedi yaşında evlenen kişi evlenmeyle ergin olur; sonradan boşansa bile erginliğini kaybetmez.
Ayırt etme gücü
TMK m.125’e göre ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez. Evlenme, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; bu nedenle ayırt etme gücü bulunmayan kişi adına yasal temsilci evlenme iradesi açıklayamaz.
Yasal temsilcinin izni
- Küçük, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez (TMK m.126).
- Kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez (TMK m.127).
- Yasal temsilci haklı sebep olmaksızın izin vermezse, hâkim onu dinledikten sonra başvuran küçük veya kısıtlının evlenmesine izin verebilir (TMK m.128).
Küçükler yönünden yasal temsilci kural olarak velayet sahibi ana ve babadır; velayet altında olmayan küçük için vasidir. Kısıtlı için ise vasidir.
Evlenme engelleri
Evlenme engelleri, evlenmeyi hukuken yasaklayan durumlardır. Kanunda dört başlık altında düzenlenmiştir: hısımlık, önceki evlilik, kadın için bekleme süresi ve akıl hastalığı.
Hısımlık
Bu hükmü dereceler üzerinden okumak kolaylık sağlar:
| Hısımlık türü | Yasak olan | Serbest olan |
|---|---|---|
| Kan hısımlığı (düz çizgi) | Üstsoy–altsoy arasında derece sınırı olmaksızın (anne–oğul, büyükbaba–torun) | — |
| Kan hısımlığı (yan çizgi) | Kardeşler (2. derece); amca, dayı, hala, teyze ile yeğen (3. derece) | Amca, dayı, hala, teyze çocukları (kuzenler, 4. derece) |
| Kayın hısımlığı | Eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu (kayınpeder–gelin, üvey anne–üvey oğul); evlilik sona erse de yasak sürer | Eşlerden biri ile diğerinin kardeşi (baldız, kayınbirader, görümce, elti vb.) |
| Evlatlık ilişkisi | Evlat edinen–evlatlık; bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi | Evlatlık ile evlat edinenin kardeşleri gibi ilişkiler |
Kan hısımlığı engeli, soybağının kaynağına bakmaz: evlilik içinde veya dışında doğmuş olmak sonucu değiştirmez. Yarım kardeşler (yalnızca ana ya da yalnızca baba bir) arasında da evlenme yasaktır.
Önceki evlilik
Türk hukukunda tek eşlilik esastır. Yeniden evlenmek isteyen kimse önceki evliliğinin sona ermiş olduğunu ispat etmek zorundadır (TMK m.130).
Gaiplik hâli: Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez (TMK m.131/1). Gaiplik kararı tek başına evliliği sona erdirmez. Fesih, gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrı bir davayla istenebilir; ayrı davada yetkili mahkeme davacının yerleşim yeri mahkemesidir (m.131/2-3).
Kadın için bekleme süresi
Bekleme süresinin (iddet müddeti) amacı, doğacak çocuğun soybağına ilişkin karinelerin çatışmasını önlemektir. Süre üç durumda sona erer veya kaldırılır: doğumla kendiliğinden biter; gebe olmadığının anlaşılması veya aynı eşlerin yeniden evlenmek istemesi hâlinde mahkemece kaldırılır. mevzuat.gov.tr’de yayımlanan güncel TMK metninde m.132, herhangi bir iptal notu bulunmaksızın yürürlükte görünmektedir.
Bekleme süresine uymamanın yaptırımı butlan değildir: kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi evlenmenin butlanını gerektirmez (TMK m.154). Evlendirme memuru ise süre dolmadan veya mahkeme kararı olmadan evlenme başvurusunu reddeder.
Akıl hastalığı
Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemez (TMK m.133). Akıl hastalığının kendisi değil, tıbbî sakıncanın varlığı engeldir; rapor ile engel aşılabilir.
Engellerin sınıflandırılması
| Engel | Hüküm | Niteliği | İhlalin yaptırımı |
|---|---|---|---|
| Evli olma | TMK m.130 | Geçici (önceki evlilik sona erince kalkar) | Mutlak butlan (m.145/1) |
| Yasak derecede hısımlık | TMK m.129 | Kalıcı | Mutlak butlan (m.145/4) |
| Engel derecesinde akıl hastalığı | TMK m.133 | Resmî sağlık kurulu raporuyla aşılabilir | Mutlak butlan (m.145/3) |
| Kadının bekleme süresi | TMK m.132 | Geçici | Butlan yok (m.154) |
Evlenme başvurusu
- Evlenecek erkek ve kadın, içlerinden birinin oturduğu yer evlendirme memurluğuna birlikte başvurur (TMK m.134/1).
- Evlendirme memuru, belediye bulunan yerlerde belediye başkanı veya görevlendireceği memur, köylerde muhtardır (m.134/2).
- Başvuru yazılı veya sözlü yapılabilir (m.135).
- Her biri nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneği, varsa önceki evliliğin sona erdiğine ilişkin belge, küçük veya kısıtlı ise yasal temsilcisinin imzası onaylanmış yazılı izin belgesi ve evlenmeye engel hastalığı bulunmadığını gösteren sağlık raporu verir (m.136).
İnceleme, ret ve itiraz
Evlendirme memuru başvuruyu ve belgeleri inceler, noksanlığı tamamlar veya tamamlattırır. Başvuru usulüne uygun değilse, taraflardan biri evlenmeye ehil değilse ya da yasal bir engel varsa başvuru reddedilir ve durum evleneceklere yazıyla bildirilir (TMK m.137).
Ret kararına karşı evleneceklerden her biri mahkemeye başvurabilir. İtiraz evrak üzerinde incelenip kesin karara bağlanır. Ancak mutlak butlan sebeplerinden birinin bulunduğuna ilişkin ret kararlarına karşı açılan davalar basit yargılama usulüyle görülür (TMK m.138).
Evlenme izni ve tören
Evlenme izni belgesi
Memur, evlenme koşullarının varlığını tespit ederse veya ret kararı mahkemece kaldırılırsa evleneceklere evlenme gün ve saatini bildirir ya da isterlerse evlenme izni belgesi verir. Bu belge, verildiği tarihten başlayarak altı ay içinde herhangi bir evlendirme memuru önünde evlenebilme hakkı sağlar (TMK m.139). Koşulların bulunmadığının anlaşılması veya belgelerin verilmesinden itibaren altı ayın geçmesi hâlinde memur töreni yapamaz (m.140).
Tören
Törenin unsurları:
- Tören evlendirme dairesinde, evlendirme memurunun ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanığın önünde açık olarak yapılır; evleneceklerin istemi üzerine memurun uygun bulacağı başka yerlerde de yapılabilir (TMK m.141).
- Evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur (m.142). Memurun sonradan yaptığı açıklama, evliliği kuran değil tespit eden niteliktedir.
- Tören biter bitmez eşlere aile cüzdanı verilir; aile cüzdanı gösterilmeden dinî tören yapılamaz ve evlenmenin geçerliliği dinî törene bağlı değildir (m.143).
Şekil kurallarının ihlali
Yetkili evlendirme memuru önünde yapılmış bir evlilik, kanunun diğer şekil kurallarına uyulmadığı gerekçesiyle batıl sayılamaz (TMK m.155). Örneğin tanıklardan biri ergin değilse ya da tören memurun uygun bulduğu bir düğün salonunda yapılmışsa evlilik geçerlidir. Buna karşılık hiç evlendirme memuru önünde yapılmamış, yalnızca dinî törenle kurulmuş bir birlik hukuken evlilik değildir.
Özet
- Evlenme yaşı onyedidir; hâkim olağanüstü durumda ve pek önemli sebeple onaltı yaşını dolduranın evlenmesine izin verebilir (TMK m.124). Evlenme kişiyi ergin kılar (m.11/2).
- Ayırt etme gücü olmayan evlenemez; küçük ve kısıtlı yasal temsilcinin izniyle evlenir; haksız ret hâlinde hâkim izin verebilir (m.125–128).
- Üstsoy-altsoy, kardeşler ve amca/dayı/hala/teyze ile yeğen arasında; kayın hısımlığında eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında; evlatlık ilişkisinde belirli kişiler arasında evlenme yasaktır (m.129).
- Yeniden evlenecek kişi önceki evliliğinin sona erdiğini ispatlar; gaipte evlilik ancak feshedilirse yeni evlilik yapılabilir (m.130–131).
- Kadın için üçyüz günlük bekleme süresi doğumla biter; mahkeme belirli hâllerde kaldırır; ihlali butlan sebebi değildir (m.132, 154).
- Başvuru, eşlerden birinin oturduğu yer evlendirme memurluğuna birlikte yapılır; ret kararına itiraz evrak üzerinden kesin olarak karara bağlanır (m.134–138).
- Evlenme izni belgesi altı ay geçerlidir; evlilik, iki tanık önünde tarafların olumlu sözlü cevaplarıyla kurulur (m.139–142).
- Dinî tören geçerlilik şartı değildir ve aile cüzdanı gösterilmeden yapılamaz (m.143).