Vakıf, kişilerden değil bir amaca bağlanmış mallardan oluşan tüzel kişidir. Dernekte bir araya gelen insanlar vardır; vakıfta ise kurucunun iradesiyle belirli bir amaca kalıcı biçimde ayrılmış bir malvarlığı vardır. Bu temel fark, kuruluş şeklinden yönetime ve sona ermeye kadar bütün kuralları belirler. Konu TMK m.101–117’de düzenlenmiştir; 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ise özellikle vakıf türleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve vakıfların yönetimi bakımından tamamlayıcı hükümler içerir.
Vakfın tanımı ve unsurları
Tanımdan vakfın dört unsuru çıkar:
- Malvarlığı (yeterli mal ve haklar): Vakfedilecek değer, amacı gerçekleştirmeye yetecek ölçüde olmalıdır. TMK m.101/2’ye göre bir malvarlığının bütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan her türlü geliri veya ekonomik değeri olan haklar vakfedilebilir. 5737 sayılı Kanun m.5/2’ye göre yeni vakıfların kuruluşunda özgülenecek asgarî malvarlığı her yıl Vakıflar Meclisince belirlenir.
- Amaç (belirli ve sürekli): Amaç soyut ya da belirsiz olamaz; ayrıca geçici bir iş için değil, süreklilik taşıyan bir hedef için vakıf kurulur.
- Özgüleme iradesi: Vakfeden, malı kendi malvarlığından çıkarıp amaca bağlama iradesini açıklar. Vakfeden gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir.
- Tüzel kişilik: Vakıf, sicile tescille kişilik kazanır (TMK m.102/2). Vakıflar özel hukuk tüzel kişisidir (5737 s. K. m.4).
Kurulamayacak vakıflar
TMK m.101/4 yasak amaçları sayar: Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasanın temel ilkelerine, hukuka, ahlâka, millî birliğe ve millî menfaatlere aykırı veya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamaz. Maddenin üçüncü fıkrası Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir; güncel metinde bu fıkranın yerinde yalnızca iptal notu bulunur.
Vakıf türleri (5737 sayılı Kanun)
5737 sayılı Kanun m.2 kapsamı “mazbut, mülhak ve yeni vakıflar, cemaat ve esnaf vakıfları ile Vakıflar Genel Müdürlüğü” olarak belirler. TMK’nın düzenlediği vakıflar, Kanunun diliyle yeni vakıflardır (m.3: mülga 743 sayılı Kanun ve 4721 sayılı TMK hükümlerine göre kurulan vakıflar).
| Tür | Kısa tanım (5737 s. K. m.3) | Yönetim (m.6) |
|---|---|---|
| Mazbut vakıf | Genel Müdürlükçe yönetilen ve temsil edilen vakıflar | Vakıflar Genel Müdürlüğü |
| Mülhak vakıf | 743 sayılı Kanundan önce kurulmuş, yönetimi vakfedenin soyundan gelenlere şart edilmiş vakıf | Meclisçe atanan yöneticiler |
| Cemaat vakfı | Türkiye’deki gayrimüslim cemaatlere ait, 2762 sayılı Kanuna göre tüzel kişilik kazanmış vakıflar | Mensuplarınca seçilen yöneticiler |
| Esnaf vakfı | 2762 sayılı Kanundan önce kurulmuş, esnafın seçtiği yönetim kurulunca yönetilen vakıf | Esnafın seçtiği yönetim kurulu |
| Yeni vakıf | 743 ve 4721 sayılı Kanunlara göre kurulan vakıf | Vakıf senedine göre oluşturulan yönetim organı |
Yeni vakıfların yönetim organlarında görev alanların çoğunluğunun Türkiye’de yerleşik bulunması gerekir (5737 s. K. m.6/son). Yabancılar ise hukukî ve fiilî karşılıklılık esasına göre Türkiye’de yeni vakıf kurabilir (m.5/4).
Kuruluş
Kuruluş şekilleri
İki kuruluş yolu vardır:
- Resmî senetle (sağlararası) kuruluş: Vakıf senedi noterde resmî şekilde düzenlenir. Bu işlem temsilci aracılığıyla da yapılabilir; ancak temsil yetkisinin noterlikçe düzenlenmiş bir belgeyle verilmiş olması ve bu belgede vakfın amacı ile özgülenecek mal ve hakların belirlenmiş bulunması gerekir (TMK m.102/3).
- Ölüme bağlı tasarrufla kuruluş: Vakfeden, vasiyetname veya miras sözleşmesiyle vakıf kurma iradesini açıklar. Bu hâlde vakfın mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu, özgülenen mal ve haklarla sınırlıdır (TMK m.105/3).
Mahkemeye başvuru ve tescil
Mahkemeye başvuru, resmî senet düzenlenmişse vakfeden tarafından; vakıf ölüme bağlı tasarrufa dayanıyorsa ilgililerin veya vasiyetnameyi açan sulh hâkiminin bildirimi üzerine ya da Vakıflar Genel Müdürlüğünce re’sen yapılır (TMK m.102/4). Mahkeme, mal ve hakların korunması için gerekli önlemleri re’sen alır (m.102/5).
Mahkeme kararına karşı tebliğden itibaren bir ay içinde başvuran veya Vakıflar Genel Müdürlüğü temyize gidebilir (TMK m.103/1). Vakfın kurulmasını engelleyen sebepler varsa Genel Müdürlük veya ilgililer iptal davası açabilir (m.103/2).
Tesciline karar verilen vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescil edilir ve ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğündeki merkezî sicile kaydolunur; merkezî sicile kaydolunan vakıf Resmî Gazete ile ilân olunur (TMK m.104).
Malların vakfa geçmesi
Özgülenen malların mülkiyeti ve haklar, tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer (TMK m.105/1). Tescile karar veren mahkeme, vakfedilen taşınmazın vakıf adına tescilini tapu idaresine bildirir (m.105/2).
Vakıf senedi
Vakıf senedinde vakfın adı, amacı, bu amaca özgülenen mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim şekli ile yerleşim yeri gösterilir (TMK m.106).
Senedin noksanlıkları konusunda TMK m.107 esnek bir çözüm getirir: amaç ile özgülenen mal ve haklar yeterince belirlenmişse diğer noksanlıklar başvurunun reddini gerektirmez. Bu eksikler tescil kararından önce mahkemece; kuruluştan sonra ise denetim makamının başvurusu üzerine, olanak varsa vakfedenin görüşü alınarak vakfın yerleşim yeri mahkemesince tamamlattırılır.
Ölüme bağlı tasarrufla özgülenen mal ve haklar amacın gerçekleşmesine yeterli değilse, vakfeden aksine bir irade açıklamamışsa bu mal ve haklar denetim makamının görüşü alınarak hâkim tarafından benzer amaçlı bir vakfa özgülenir (TMK m.107/3).
Mirasçıların ve alacaklıların hakları
Vakıf kurmak, vakfeden bakımından karşılıksız bir kazandırmadır. Bu yüzden TMK m.108, vakfedenin mirasçıları ile alacaklılarının bağışlamaya ve ölüme bağlı tasarruflara ilişkin hükümler uyarınca dava haklarını saklı tutar. Mirasçı, saklı payını zedeleyen bir vakıf kurma işlemine karşı tenkis yoluna; alacaklı ise koşulları varsa iptal davası yoluna başvurabilir.
Vakfın örgütü
Vakfın bir yönetim organı bulunması zorunludur; vakfeden, vakıf senedinde gerekli gördüğü başka organları da gösterebilir (TMK m.109). Derneklerden farklı olarak vakıfta bir “genel kurul” zorunluluğu yoktur; çünkü vakıfta üye bulunmaz.
Yeni vakıfların organlarında ölüm, istifa gibi sebeplerle eksilme olursa, senette hüküm varsa ona göre; yoksa senet değişikliğine yetkili organın, o da yoksa icraya yetkili organın kararı ve Genel Müdürlüğün görüşü alınarak mahkemece yenisi seçilir (5737 s. K. m.8).
Çalıştırılanlara ve işçilere yardım vakıfları için TMK m.110 özel kurallar koyar: yöneticiler yararlananlara bilgi vermekle yükümlüdür; ödenti veren çalışanlar en az ödeme oranında yönetime katılır.
Denetim
Vakıfların senet hükümlerini yerine getirip getirmedikleri, mallarını amaca uygun yönetip yönetmedikleri ve gelirlerini amaca uygun harcayıp harcamadıkları Vakıflar Genel Müdürlüğünce ve üst kuruluşlarınca denetlenir (TMK m.111). 5737 sayılı Kanun m.3 de “Genel Müdürlük veya Denetim Makamı” ifadesini Vakıflar Genel Müdürlüğü için kullanır.
Yönetim organı, her takvim yılının ilk üç ayı içinde önceki yıla ait malvarlığı durumunu ve çalışmalarını bir rapor hâlinde denetim makamına bildirir ve durumun uygun araçlarla yayımlanmasını sağlar (TMK m.114).
Yönetimin, amacın ve malların değiştirilmesi
Vakıfta kurucu irade esastır; bu nedenle değişiklikler kural olarak mahkeme kararıyla yapılır:
| Değişiklik | Koşul | Kim başvurur | Hüküm |
|---|---|---|---|
| Örgüt, yönetim ve işleyiş | Haklı sebep | Yönetim organı veya denetim makamı (diğerinin yazılı görüşü alınır) | TMK m.112/1 |
| Yöneticilerin görevden alınması | Denetim makamının başvurusu, duruşma | Denetim makamı | TMK m.112/2 |
| Amaç | Koşulların değişmesi nedeniyle amaca bağlı kalmak vakfedenin arzusuna açıkça uymaz hâle gelmeli | Yönetim organı veya denetim makamı | TMK m.113/1 |
| Mal ve hakların değiştirilmesi/paraya çevrilmesi | Haklı kılan sebepler | Yönetim organı veya denetim makamı | TMK m.113/3 |
TMK m.112/2’deki “tüzükte gösterilen sebeplerle” ibaresi Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir; güncel metinde mahkeme, denetim makamının başvurusu üzerine duruşma yaparak yöneticileri görevden alabilir ve senette başka hüküm yoksa yenisini seçebilir.
5737 sayılı Kanun m.12/3 ayrıca bir ayrım yapar: yeni vakıflara başlangıçta özgülenen mal ve haklar haklı sebep varsa denetim makamının görüşü alınarak mahkeme kararıyla; sonradan edinilen mal ve haklar ise bağımsız ekspertiz raporuna dayalı olarak vakfın yetkili organının kararıyla daha yararlıları ile değiştirilebilir veya paraya çevrilebilir.
Faaliyetten geçici alıkoyma
İçişleri Bakanlığı, Anayasada öngörülen hâllerde ve usulüne uygun olarak, denetim makamının görüşünü alarak mahkeme kararına kadar vakfı geçici olarak faaliyetten alıkoyabilir ve derhâl mahkemeye başvurur (TMK m.115).
Vakfın sona ermesi
TMK iki ayrı sona erme biçimi öngörür:
| Kendiliğinden sona erme | Dağıtılma | |
|---|---|---|
| Sebep | Amacın gerçekleşmesinin olanaksızlaşması ve amacın değiştirilememesi | Yasak amaç güdülmesi, yasak faaliyet veya amacın sonradan yasaklanması; amaç değiştirilemiyorsa |
| Mahkeme kararının niteliği | Sicilden silmeye ilişkin (açıklayıcı) | Dağıtma kararı (kurucu) |
| Kim başvurur | — | Denetim makamı veya Cumhuriyet savcısı |
| Usul | Sicilden silme | Duruşma yapılarak karar |
| Kalan mallar (5737 s. K. m.27) | Senetteki hükme göre; hüküm yoksa Genel Müdürlüğün görüşü alınarak mahkeme kararıyla benzer amaçlı bir vakfa | Borçların tasfiyesinden arta kalanlar Vakıflar Genel Müdürlüğüne |
Diğer hükümler
- Vakıf malları üzerinde zilyetlik yoluyla kazanma hükümleri uygulanmaz (TMK m.117/1). Bu, olağanüstü zamanaşımıyla vakıf taşınmazının kazanılamayacağı anlamına gelir.
- Derneklerin uluslararası faaliyetine ve üst kuruluş kurmasına ilişkin hükümler vakıflara kıyasen uygulanır (TMK m.117/2). 5737 sayılı Kanun m.25 de vakıfların, senetlerinde yer almak kaydıyla, uluslararası faaliyette bulunabileceğini, yurt dışında şube açabileceğini ve üst kuruluş kurabileceğini düzenler.
- Vakıflar, Genel Müdürlüğe bilgi vermek şartıyla iktisadî işletme ve şirket kurabilir; bunlardan elde edilen gelirler vakfın amacından başka bir amaca tahsis edilemez (5737 s. K. m.26/1).
- Kamuya yararlı veya özel kanunlarla kurulan vakıflara ilişkin özel hükümler saklıdır (TMK m.117/3).
Dernek ile vakıf: kısa karşılaştırma
| Ölçüt | Dernek | Vakıf |
|---|---|---|
| Niteliği | Kişi topluluğu | Mal topluluğu |
| Kuruluş | En az yedi kişi, tüzük, serbest kuruluş | Resmî senet veya ölüme bağlı tasarruf, mahkeme kararıyla tescil |
| Zorunlu organ | Genel kurul, yönetim kurulu, denetim kurulu | Yalnızca yönetim organı |
| Kazanç paylaşımı | Üyeler arasında kazanç paylaşımı amacı güdülemez | Amaca özgüleme esastır |
| Amaç değişikliği | Genel kurul kararıyla | Mahkeme kararıyla |
Özet
- Vakıf, yeterli mal ve hakların belirli ve sürekli bir amaca özgülenmesiyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluğudur (TMK m.101/1).
- Vakıf kurma iradesi resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır; vakıf yerleşim yeri mahkemesindeki sicile tescille kişilik kazanır (TMK m.102).
- Mahkeme kararına karşı bir ay içinde temyiz yolu açıktır; kurulmayı engelleyen sebepler varsa iptal davası açılabilir (TMK m.103).
- Malların mülkiyeti tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer; ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakıf terekenin borçlarından özgülenen mallarla sınırlı sorumludur (TMK m.105).
- Vakıf senedinde amaç ile özgülenen mallar yeterince belirlenmişse diğer eksikler tamamlattırılır (TMK m.107).
- Tek zorunlu organ yönetim organıdır; denetim Vakıflar Genel Müdürlüğüne aittir; yıllık rapor ilk üç ay içinde verilir (TMK m.109, 111, 114).
- Yönetim, amaç ve mal değişiklikleri kural olarak mahkeme kararıyla yapılır (TMK m.112–113).
- Amaç olanaksızlaşırsa vakıf kendiliğinden sona erer; yasak amaçlı vakıf duruşmalı yargılamayla dağıtılır; artan malların gideceği yer 5737 s. K. m.27’ye göre belirlenir.