Hukuk düzeni tek parça hâlinde öğretilemeyecek kadar geniştir. Bu nedenle kurallar, düzenledikleri ilişkinin niteliğine göre dallara ayrılır. En temel ayrım kamu hukuku – özel hukuk ayrımıdır. Bu ayrım yalnızca öğretim kolaylığı sağlamaz; görevli yargı yolu (adli yargı – idari yargı), uygulanacak ilkeler ve kuralların emredici olup olmadığı gibi somut sonuçlar doğurur.
Kamu hukuku – özel hukuk ayrımı
Ayrımın ölçütleri
Öğretide ayrım için çeşitli ölçütler ileri sürülmüştür; hiçbiri tek başına bütün durumları açıklayamaz:
| Ölçüt (teori) | Kamu hukuku | Özel hukuk | Eleştiri |
|---|---|---|---|
| Menfaat teorisi | Kamu yararını koruyan kurallar | Bireysel menfaati koruyan kurallar | Aile hukuku gibi alanlarda kamu yararı da korunur |
| Süje (kişi) teorisi | İlişkinin bir tarafı devlet veya kamu tüzel kişisidir | Taraflar özel kişilerdir | Devlet de özel kişi gibi sözleşme yapabilir (ör. kira) |
| Üstünlük (tabiiyet) teorisi | Devlet üstün kamu gücüyle, emir vererek hareket eder; taraflar eşit değildir | Taraflar eşit konumdadır | Günümüzde en çok kabul gören ölçütlerin başında gelir |
Yaygın kabul gören yaklaşım ölçütleri birlikte kullanmaktır: Bir ilişkide devlet veya kamu tüzel kişisi kamu gücünü kullanarak, üstün konumda yer alıyorsa kamu hukuku; taraflar eşit konumdaysa özel hukuk ilişkisi vardır.
Ayrımın sonuçları
| Konu | Kamu hukuku | Özel hukuk |
|---|---|---|
| Tarafların konumu | Eşitsizlik, kamu gücü | Eşitlik |
| Kuralların niteliği | Ağırlıkla emredici | Çoğunlukla tamamlayıcı/yorumlayıcı; emredici kurallar da var |
| İrade serbestisi | Dar | Geniş (sözleşme serbestisi) |
| Görevli yargı (genel kural) | İdari yargı / ceza yargısı / anayasa yargısı | Adli yargı (hukuk mahkemeleri) |
Kamu hukukunun dalları
- Anayasa hukuku: Devletin temel yapısı, organları, yasama-yürütme-yargı ilişkileri ve temel hak ve özgürlükler.
- İdare hukuku: İdarenin örgütü, işlemleri, eylemleri, kamu hizmetleri, kamu görevlileri ve idarenin sorumluluğu.
- Ceza hukuku: Suç ve yaptırımlar. Genel hükümler (suçun unsurları, ceza sorumluluğu) ve özel hükümler (tek tek suç tipleri) olarak ikiye ayrılır.
- Vergi hukuku / mali hukuk: Vergilendirme, kamu gelir ve giderleri, bütçe.
- Yargılama (usul) hukukları: Medeni usul hukuku, ceza muhakemesi hukuku, idari yargılama hukuku, anayasa yargısı. Uyuşmazlığın devlet mahkemesinde nasıl çözüleceğini düzenler. Medeni usul hukuku özel hukuk uyuşmazlıklarına hizmet etse de, mahkeme ile taraflar arasındaki ilişkiyi düzenlediği için kamu hukuku içinde gösterilir.
- İcra ve iflas hukuku: Alacağın devlet gücüyle tahsili. Cebri icra devlet organlarınca yürütüldüğünden kamu hukuku içinde değerlendirilir; özel hukuk alacaklarına hizmet ettiği için karma niteliği de vurgulanır.
- Devletler genel hukuku (uluslararası kamu hukuku): Devletler ve uluslararası kuruluşlar arasındaki ilişkiler.
Özel hukukun dalları
Medeni hukuk
Özel hukukun temel dalıdır. Türk Medeni Kanunu ile Türk Borçlar Kanunu bu alanın ana kaynaklarıdır. TMK; başlangıç hükümleri, kişiler hukuku, aile hukuku, miras hukuku ve eşya hukuku kitaplarından oluşur. Borçlar hukuku ayrı bir kanunda (TBK) düzenlenmiş olsa da sistematik olarak medeni hukukun parçasıdır.
Bu hüküm, TMK ve TBK’yı özel hukukun genel kanunu hâline getirir. Ticaret hukuku gibi özel alanlarda kural bulunmadığında, uygun düştüğü ölçüde TMK ve TBK’nın genel hükümleri uygulanır.
Ticaret hukuku
Ticari işletme, şirketler, kıymetli evrak, taşıma ve deniz ticareti, sigorta gibi konuları düzenler. Temel kaynağı Türk Ticaret Kanunu’dur. Medeni hukuka göre özel hukuk dalıdır; bu nedenle ticaret hukukunda boşluk varsa TMK m.5 gereği medeni hukukun genel hükümlerine gidilir.
Milletlerarası özel hukuk
Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde hangi ülke hukukunun uygulanacağını ve hangi ülke mahkemesinin yetkili olduğunu düzenler. Uyuşmazlığın özel hukuk ilişkisinden doğması nedeniyle özel hukuk içinde gösterilir; vatandaşlık ve yabancılar hukuku gibi kamu hukuku nitelikli konuları da kapsadığı için öğretide karma niteliği de tartışılır.
Karma hukuk dalları
Bazı dallarda kamu hukuku ve özel hukuk kuralları iç içedir:
| Dal | Özel hukuk yönü | Kamu hukuku yönü |
|---|---|---|
| İş hukuku | İşçi ile işveren arasındaki iş sözleşmesi | İş sağlığı ve güvenliği, idari denetim ve para cezaları, toplu iş ilişkilerinde devlet müdahalesi |
| Sosyal güvenlik hukuku | Bazı sözleşmesel unsurlar | Zorunlu sigorta, kamu kurumu ile ilişki (ağırlıkla kamu hukuku) |
| Fikri mülkiyet hukuku | Eser ve marka üzerindeki haklar, lisans sözleşmeleri | Tescil işlemleri, cezai yaptırımlar |
Hukukun diğer ayrımları
Kamu-özel hukuk ayrımının yanında, öğretide sık kullanılan başka ayrımlar da vardır:
| Ayrım | Türler | Açıklama |
|---|---|---|
| Uygulandığı alan | Ulusal (iç) hukuk – uluslararası hukuk | İç hukuk bir devletin kendi kurallarıdır; uluslararası hukuk devletler ve uluslararası kuruluşlar arası ilişkileri düzenler |
| Kuralın işlevi | Maddi hukuk – şekli (usul) hukuk | Maddi hukuk hak ve borçların içeriğini belirler (TMK, TBK, TCK); şekli hukuk bunların yargı önünde nasıl ileri sürüleceğini düzenler (HMK, CMK) |
| Kapsam | Genel hukuk – özel hukuk kuralları | Genel kural tüm ilişkilere, özel kural belirli bir ilişki türüne uygulanır; çatışmada özel kural önce gelir |
Maddi hukuk – usul hukuku ayrımı uygulamada önemlidir: Örneğin bir alacağın doğup doğmadığı TBK’ye (maddi hukuk), hangi mahkemede ve hangi delillerle ileri sürüleceği HMK’ye (usul hukuku) göre belirlenir. Usul kuralları, maddi hakkın gerçekleşmesine hizmet eden araçlardır.
Dallar arasındaki sınırlar keskin değildir. Bütün dallar Anayasanın çizdiği çerçeve içinde yer alır; Anayasa hükümleri hem kamu hukuku hem özel hukuk ilişkilerinde herkesi bağlar. Aynı olay birden fazla dalı ilgilendirebilir: Bir trafik kazası, sürücünün cezai sorumluluğunu (ceza hukuku), zarar görenin tazminat talebini (borçlar hukuku), sigortacının ödeme yükümlülüğünü (ticaret hukuku) ve davaların görülme usulünü (yargılama hukukları) birlikte gündeme getirir.
Kuralların bağlayıcılığına göre ayrım
Hukukun dallarıyla yakından bağlantılı bir başka ayrım, kuralların taraf iradesi karşısındaki durumuna göredir.
Emredici kurallar
Tarafların aksini kararlaştıramayacağı, aksine yapılan anlaşmaların geçersiz olduğu kurallardır. Kamu düzenini, zayıf tarafı veya üçüncü kişileri korur. Kamu hukuku kuralları ağırlıkla emredicidir; özel hukukta da çok sayıda emredici kural vardır (ehliyet, şekil, aile hukuku kurallarının önemli bölümü gibi).
Emredici kurallar içinde ayrıca buyurucu (bir şeyi yapmayı emreden) ve yasaklayıcı (bir şeyi yapmayı yasaklayan) kurallar ayrımı yapılır.
Tamamlayıcı kurallar
Taraflar bir konuyu düzenlemedikleri takdirde uygulanan, ancak tarafların aksini kararlaştırabileceği kurallardır. Örneğin ifa yeri veya ifa zamanı konusundaki kurallar, taraflar başka bir şey kararlaştırmamışsa uygulanır. Tamamlayıcı kuralların varlığı sözleşme serbestisiyle doğrudan ilgilidir:
Yorumlayıcı kurallar
Tarafların açıklamaları belirsiz veya çok anlamlı olduğunda, bu açıklamanın hangi anlamda anlaşılacağını belirleyen kurallardır. Taraflar aksini açıkça kararlaştırabilir. Tamamlayıcı kuraldan farkı şudur: Tamamlayıcı kural tarafların hiç düzenlemediği konuya uygulanır; yorumlayıcı kural ise tarafların düzenlediği ama belirsiz bıraktığı konuyu açıklığa kavuşturur.
| Kural türü | Aksi kararlaştırılabilir mi? | Ne zaman devreye girer? |
|---|---|---|
| Emredici | Hayır | Her durumda |
| Tamamlayıcı | Evet | Taraflar konuyu hiç düzenlememişse |
| Yorumlayıcı | Evet | Taraflar düzenlemiş ama belirsiz bırakmışsa |
| Tanımlayıcı | — (bir kavramı tarif eder) | Kavramın anlamının belirlenmesinde |
Tanımlayıcı (tarif edici) kurallar ise doğrudan bir davranış emretmez; bir kavramın ne anlama geldiğini belirler (ör. TMK m.11/1: “Erginlik onsekiz yaşın doldurulmasıyla başlar.”).
Özet
- Kamu hukuku-özel hukuk ayrımında menfaat, süje ve üstünlük teorileri kullanılır; yaygın yaklaşım ölçütleri birlikte değerlendirmektir.
- Devletin taraf olması tek başına yetmez; belirleyici olan kamu gücüyle üstün konumda hareket edip etmediğidir.
- Kamu hukuku dalları: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama hukukları, icra-iflas, devletler genel hukuku.
- Özel hukuk dalları: medeni hukuk (borçlar dahil), ticaret hukuku, milletlerarası özel hukuk.
- TMK ve TBK’nın genel nitelikli hükümleri tüm özel hukuk ilişkilerine uygun düştüğü ölçüde uygulanır (TMK m.5).
- İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku karma niteliktedir.
- Emredici kuralların aksi kararlaştırılamaz (TBK m.27); tamamlayıcı ve yorumlayıcı kuralların aksi kararlaştırılabilir (TBK m.26).