Hukuk devleti, devlet iktidarının önceden konmuş, genel ve herkesçe bilinebilir hukuk kurallarıyla bağlı olduğu ve bu bağlılığın bağımsız yargı tarafından denetlendiği devlettir. Kavramın özü, yönetenlerin de yönetilenler gibi hukuka tabi olmasıdır. Türk anayasa düzeninde hukuk devleti, AY m.2’de Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılır ve AY m.4 uyarınca değiştirilemez hükümler arasındadır. Sınavlarda unsurların sayımı ve bu unsurların hangi Anayasa maddelerinde somutlaştığı sık sorulur.
Polis devletinden hukuk devletine
Hukuk devleti düşüncesi, mutlakiyetçi “polis devleti” anlayışına tepki olarak gelişmiştir. 17. ve 18. yüzyılın mutlak monarşilerinde (“aydınlanmış despotizm” dahil) yönetim, kamu yararı adına bireyin hayatının her alanına müdahale edebiliyor, bu müdahaleler bağımsız bir yargısal denetime tabi tutulmuyordu. Hükümdarın iradesi hukukun kaynağıydı ve hükümdar kendi koyduğu kurallarla bağlı değildi.
| Polis devleti | Hukuk devleti | |
|---|---|---|
| Yönetimin hukukla ilişkisi | Yönetim hukukun üstünde | Yönetim hukuka tabi |
| Bireyin konumu | Yönetimin nesnesi | Haklara sahip özne |
| Denetim | Yargısal denetim yok veya etkisiz | Bağımsız yargısal denetim |
| Sorumluluk | Devlet sorumsuz | Devlet işlemlerinden sorumlu |
Kavramın farklı gelenekleri
Alman geleneği: Rechtsstaat
“Hukuk devleti” (Rechtsstaat) terimi 19. yüzyılda Alman hukuk düşüncesinde gelişmiştir. Başlangıçta ağırlıklı olarak şekli bir anlam taşımıştır: idarenin kanuna uygunluğu, kanunun üstünlüğü ve idari işlemlerin yargısal denetimi. Kanunun içeriğinin adil olup olmadığı ise ikinci planda kalmıştır.
İngiliz geleneği: Rule of Law
İngiliz hukukunda “hukukun üstünlüğü” (rule of law) kavramını klasik biçimde A. V. Dicey işlemiştir. Dicey, Anayasa Hukuku İncelemesine Giriş adlı eserinde hukukun üstünlüğünü üç anlamda açıklar:
- Kimse, olağan mahkemelerde olağan hukuk yoluyla sabit görülmüş bir ihlal dışında cezalandırılamaz; keyfî yetkinin karşıtı olarak hukukun mutlak üstünlüğü.
- Kanun önünde eşitlik: yöneticiler dahil herkes olağan hukuka ve olağan mahkemelere tabidir.
- Bireysel hakların kaynağı yazılı bir anayasa değil, mahkemelerin somut uyuşmazlıklarda verdiği kararlardır.
Dicey’nin ikinci ilkesi, ayrı bir idare hukuku ve idari yargı sistemi bulunan Kıta Avrupası modeline mesafeli bir tutumu da yansıtır.
Fransız geleneği: État de droit
Fransız geleneğinde ağırlık, kanunun genel iradenin ifadesi olarak üstünlüğüne ve idarenin kanuna bağlılığına verilmiştir. Danıştay (Conseil d’État) içtihadıyla gelişen idari yargı denetimi, bu geleneğin en belirgin kurumudur.
Şekli ve maddi hukuk devleti
| Şekli (biçimsel) hukuk devleti | Maddi (özsel) hukuk devleti | |
|---|---|---|
| Soru | Devlet işlemleri kanuna uygun mu? | Kanunların kendisi hukuka, adalete ve temel haklara uygun mu? |
| Ölçüt | Yetki, şekil, usul, kanunilik | Temel haklar, adalet, ölçülülük |
| Kanun koyucu | Fiilen sınırsız | Anayasa ve temel haklarla bağlı |
| Güvence | İdari yargı | İdari yargı + anayasa yargısı |
Şekli anlayış, 20. yüzyılda totaliter rejimlerin hukuka aykırı amaçları “kanun” biçiminde gerçekleştirebildiğinin görülmesiyle yetersiz bulunmuştur. Bunun üzerine hukuk devletinin, kanun koyucuyu da bağlayan ve içeriğe ilişkin ölçütler taşıyan maddi bir anlam kazanması gerektiği kabul edilmiştir. Anayasa yargısının yaygınlaşması bu gelişmenin kurumsal sonucudur.
Hukuk devletinin unsurları ve Türk Anayasası’ndaki karşılıkları
Öğretide hukuk devletinin unsurları farklı biçimlerde sayılsa da aşağıdaki liste genel kabul görür. Her unsurun 1982 Anayasası’nda somut bir dayanağı vardır.
Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı
Anayasa, normlar hiyerarşisinin en üstündedir ve bütün devlet organlarını bağlar. Kanunların anayasaya uygunluğu Anayasa Mahkemesince denetlenir.
Temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması
Hakların tanınması yetmez; sınırlamaların da sınırlanması gerekir. AY m.13, sınırlamanın ancak kanunla, Anayasa’da öngörülen sebeplere bağlı olarak, hakkın özüne dokunmadan ve ölçülülük ilkesine uygun yapılabileceğini öngörür.
İdarenin kanuniliği ve yargısal denetimi
İdare, faaliyetlerinde kanuna bağlıdır ve işlemleri bağımsız mahkemelerce denetlenir. Yargısal denetimden muaf işlem alanlarının bulunması, hukuk devletiyle gerilim yaratan istisnalar olarak değerlendirilir.
Yargı bağımsızlığı
Denetimin anlamlı olması, denetleyen yargının yürütme ve yasamadan bağımsız olmasına bağlıdır. AY m.9 yargı yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağını; AY m.138/1 hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduklarını belirtir. AY m.138/4 ise yasama ve yürütme organları ile idarenin mahkeme kararlarına uymak zorunda olduğunu, bu kararları değiştiremeyeceğini ve yerine getirilmesini geciktiremeyeceğini öngörür.
Suç ve cezaların kanuniliği
Ceza hukukunda kanunilik, hukuk devletinin en eski ve en somut güvencesidir. AY m.38 suç ve cezaların geriye yürümezliğini, cezanın ancak kanunla konulabileceğini ve masumiyet karinesini düzenler.
Devletin sorumluluğu
Hukuk devletinde devlet, organlarının hukuka aykırı işlem ve eylemlerinden doğan zararları tazmin eder. AY m.40/3, resmî görevliler tarafından vaki haksız işlemler sonucu uğranılan zararın kanuna göre Devletçe tazmin edileceğini ve ilgili görevliye rücu hakkını düzenler. AY m.40/2 ise devlete işlemlerinde başvurulacak kanun yolu, merci ve süreleri gösterme yükümlülüğü getirir.
Kanun önünde eşitlik
Hukuk kuralları herkese eşit uygulanmalıdır. AY m.10 bu ilkeyi düzenler ve devlet organları ile idare makamlarının bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorunda olduğunu belirtir.
Hukuki güvenlik ve belirlilik
Bireylerin hukuk düzenine güvenebilmesi için kuralların açık, anlaşılır, öngörülebilir olması ve geriye etkili biçimde aleyhe değiştirilmemesi gerekir. Bu ilkeler Anayasa’da ayrı bir maddede sayılmamakla birlikte, Anayasa Mahkemesi içtihadında hukuk devleti ilkesinin (AY m.2) zorunlu unsurları olarak yerleşik biçimde kabul edilir. Kazanılmış haklara saygı ve “kanunun geriye yürümezliği” de bu başlıkla bağlantılıdır.
Kuvvetler ayrılığı
Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin farklı organlara verilmesi (AY m.7, 8, 9), iktidarın tek elde toplanmasını önleyerek hukuk devletinin kurumsal altyapısını oluşturur.
| Unsur | Temel Anayasa dayanağı |
|---|---|
| Anayasanın üstünlüğü | AY m.11 |
| Kanunilik ve sınırlamanın sınırı | AY m.13 |
| İdarenin yargısal denetimi | AY m.125 |
| Yargı bağımsızlığı, kararlara uyma | AY m.9, m.138 |
| Suç ve cezaların kanuniliği | AY m.38 |
| Devletin sorumluluğu, kanun yolu gösterme | AY m.40 |
| Kanun önünde eşitlik | AY m.10 |
| Kuvvetler ayrılığı | AY m.7–9 |
| Hukuki güvenlik, belirlilik | AY m.2 (içtihatla) |
Hukuk devleti ile yakın kavramlar
- Demokratik devlet: İktidarın kaynağı ve kimin yöneteceği sorusuyla ilgilidir. Hukuk devleti ise iktidarın nasıl ve hangi sınırlar içinde kullanılacağıyla ilgilidir. Seçimle gelmiş bir çoğunluk da hukukla bağlıdır.
- Sosyal devlet: Devletin bireyin insan onuruna yaraşır bir hayat sürmesi için olumlu edimlerde bulunmasıdır. AY m.2’de iki nitelik “sosyal bir hukuk Devleti” ifadesinde birleşir.
- Anayasal devlet: Yazılı ve üstün bir anayasanın iktidarı sınırladığı devlettir; maddi hukuk devleti ile büyük ölçüde örtüşür.
Özet
- Hukuk devleti, yönetenlerin de hukuka tabi olduğu ve bunun bağımsız yargıyla denetlendiği devlettir; mutlakiyetçi polis devletine tepki olarak doğmuştur.
- Rechtsstaat Alman, rule of law İngiliz (Dicey), état de droit Fransız geleneğinin ürünüdür.
- Şekli hukuk devleti idarenin kanuna uygunluğunu, maddi hukuk devleti kanunların da anayasa ve temel haklara uygunluğunu arar.
- Başlıca unsurlar: anayasanın üstünlüğü (m.11), temel hakların güvencesi ve sınırlamanın sınırları (m.13), idarenin yargısal denetimi (m.125), yargı bağımsızlığı (m.9, 138), suç ve cezaların kanuniliği (m.38), devletin sorumluluğu (m.40), eşitlik (m.10).
- Hukuki güvenlik ve belirlilik, Anayasa Mahkemesince AY m.2’deki hukuk devleti ilkesinin unsurları olarak kabul edilir.
- Hukuk devleti AY m.2’de sayılır ve AY m.4 ile değiştirilemez hükümler arasındadır.
- Demokratik devlet iktidarın kaynağıyla, hukuk devleti iktidarın sınırlarıyla ilgilidir.