Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (AY m.9). “Tarafsız” ifadesi 2017’de eklenmiştir. Anayasanın yargı bölümü; mahkemelerin bağımsızlığını, hâkim ve savcıların güvencelerini, yüksek mahkemeleri ve hâkim ve savcıların özlük işlerini yöneten Hâkimler ve Savcılar Kurulunu (HSK) düzenler. HSK’nın üye yapısı ve seçim usulü sınavlarda neredeyse her yıl karşılaşılan bir konudur.
Mahkemelerin bağımsızlığı
AY m.138 bağımsızlığı dört yönden güvenceye alır:
- Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir.
- Hiçbir organ mahkemelere emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkinde bulunamaz.
- Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılmasıyla ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz, beyanda bulunulamaz.
- Yasama ve yürütme organları ile idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez, yerine getirilmesini geciktiremez.
Bu güvenceyi bireysel yönden tamamlayan kural kanuni hâkim güvencesidir: Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran, yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz (AY m.37).
Hâkimlik ve savcılık teminatı
Teminatın istisnaları: Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan hüküm giyenler, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar ve meslekte kalmaları uygun görülmeyenler hakkındaki kanuni istisnalar saklıdır (AY m.139/2).
AY m.140’a göre:
- Hâkimler ve savcılar adli ve idari yargı hâkim ve savcıları olarak görev yapar; bu görevler meslekten hâkim ve savcılar eliyle yürütülür.
- Hâkimler ve savcılar altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görür.
- Kanunda belirtilenler dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.
- Hâkimler ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır.
Adalet hizmetleri ile savcıların idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığınca denetim adalet müfettişleri ve iç denetçiler eliyle yapılır (AY m.144).
Mahkemeler ve yargılama ilkeleri
AY m.141’e göre duruşmalar herkese açıktır; kapalı duruşmaya ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde karar verilebilir. Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli yazılır ve davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir. Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir (AY m.142/1).
2017 değişikliğiyle Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (eski AY m.156–157) ile askerî yargıya ilişkin eski AY m.145 yürürlükten kaldırılmıştır. Devlet Güvenlik Mahkemeleri ise daha önce, 2004’te kaldırılmıştır (eski AY m.143).
Yüksek mahkemeler
| Mahkeme | Görev | Üyelerin seçimi |
|---|---|---|
| Anayasa Mahkemesi | Norm denetimi, bireysel başvuru, Yüce Divan, parti kapatma | 15 üye: 3’ü TBMM, 12’si Cumhurbaşkanı (AY m.146) |
| Yargıtay | Adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme mercii (AY m.154) | HSK, üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla |
| Danıştay | İdari mahkemelerce verilen karar ve hükümlerin son inceleme mercii; imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşünce bildirme (AY m.155) | 3/4’ü HSK, 1/4’ü Cumhurbaşkanı |
| Uyuşmazlık Mahkemesi | Adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıkları (AY m.158) | Kanunla düzenlenir; başkanı AYM’nin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye |
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili, Yargıtay Genel Kurulunun gizli oyla belirleyeceği beşer aday arasından Cumhurbaşkanınca dört yıl için seçilir (AY m.154). Yargıtay Birinci Başkanı ve Danıştay Başkanı ise kendi genel kurullarınca, kendi üyeleri arasından, üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilir. Diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır (AY m.158/3).
Hâkimler ve Savcılar Kurulu
HSK, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar (AY m.159/1). 2017 değişikliğiyle adı “Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu” olmaktan çıkmış, üye sayısı 22 asıl üyeden 13’e indirilmiş ve daire sayısı ikiye düşürülmüştür.
Üye yapısı
| Üye | Sayı | Seçen / statü |
|---|---|---|
| Adalet Bakanı | 1 | Kurulun Başkanı (tabii) |
| Adalet Bakanlığı Müsteşarı | 1 | Tabii üye |
| Birinci sınıf adli yargı hâkim ve savcıları | 3 | Cumhurbaşkanı |
| Birinci sınıf idari yargı hâkim ve savcıları | 1 | Cumhurbaşkanı |
| Yargıtay üyeleri | 3 | TBMM |
| Danıştay üyeleri | 1 | TBMM |
| Hukuk öğretim üyeleri ve avukatlar | 3 | TBMM (en az biri öğretim üyesi, en az biri avukat) |
Böylece Kurul; iki tabii üye, Cumhurbaşkanınca seçilen dört ve TBMM’ce seçilen yedi üyeden oluşur (6087 sayılı Kanun m.3/5). 6087 sayılı Kanundaki “ilgili bakan yardımcısı” ifadesi, 2025 tarihli 7547 sayılı Kanunla yeniden “Adalet Bakanlığı Müsteşarı” olarak değiştirilmiştir; bu hâliyle Anayasa metniyle uyumludur.
TBMM’deki seçim usulü
- Başvurular Meclis Başkanlığına yapılır; Başkanlık başvuruları Anayasa ve Adalet Komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyona gönderir.
- Karma Komisyon her üyelik için üç aday belirler: ilk oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, ikinci oylamada beşte üçü aranır; yine olmazsa en çok oy alan iki aday arasında ad çekme yapılır.
- Genel Kurul, her üyelik için ayrı ayrı gizli oyla seçim yapar: ilk oylamada üye tamsayısının üçte ikisi (400), ikinci oylamada beşte üçü (360) aranır; yine sonuç çıkmazsa en çok oy alan iki aday arasında ad çekmeyle seçim tamamlanır.
Görev süresi ve çalışma düzeni
- Üyeler dört yıl için seçilir; süresi biten üye bir kez daha seçilebilir.
- Seçim, görev süresinin dolmasından önceki otuz gün içinde; erken boşalmada boşalmayı izleyen otuz gün içinde yapılır.
- Adalet Bakanı ve Müsteşar dışındaki üyeler görev süresince kanunda belirlenenler dışında başka görev alamaz.
- Kurulun yönetimi ve temsili Başkana aittir; ancak Başkan dairelerin çalışmalarına katılamaz. Kurul, daire başkanlarını ve bunlardan birini başkanvekili olarak kendi üyeleri arasından seçer.
- Daireler altışar üyeden oluşur; Müsteşar Birinci Dairede yer alır (6087 sayılı Kanun m.8).
Görevleri
AY m.159 ve 6087 sayılı Kanun m.4’e göre HSK:
- Adli ve idari yargı hâkim ve savcılarını mesleğe kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme, yükselme ve birinci sınıfa ayırma, kadro dağıtma, meslekte kalmaları uygun görülmeyenler hakkında karar verme, disiplin cezası verme ve görevden uzaklaştırma işlemlerini yapar.
- Adalet Bakanlığının bir mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesi tekliflerini karara bağlar.
- Yargıtay üyelerinin tamamını ve Danıştay üyelerinin dörtte üçünü seçer.
- Hâkim ve savcıların denetimi, inceleme ve soruşturma işlemlerini ilgili dairenin teklifi ve Kurul Başkanının oluru ile Kurul müfettişlerine yaptırır.
Özet
- Yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır; hiçbir organ mahkemelere emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkinde bulunamaz.
- Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, 65 yaşını bitirinceye kadar görev yapar; idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır.
- Disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz; savaş hâlinde asker kişilerin görev suçları için kurulabilir.
- HSK 13 üyelidir ve iki daire hâlinde çalışır: Başkan Adalet Bakanı, Müsteşar tabii üye, 4 üye Cumhurbaşkanı, 7 üye TBMM tarafından seçilir.
- TBMM seçiminde 2/3, sonra 3/5 aranır; sonuç alınamazsa iki aday arasında ad çekilir.
- Üyelerin görev süresi 4 yıldır; bir kez daha seçilebilirler; Başkan dairelere katılamaz.
- HSK kararlarına karşı yalnızca meslekten çıkarma cezasında yargı yolu açıktır.
- Yargıtay üyelerini HSK; Danıştay üyelerinin 3/4’ünü HSK, 1/4’ünü Cumhurbaşkanı seçer.