Giriş yap
Ana sayfa 1. Sınıf Anayasa Hukuku

Anayasa Mahkemesi ve Norm Denetimi

Anayasa Mahkemesinin kuruluşu ve görevleri; iptal davası ve itiraz yoluyla norm denetimi, şekil denetimi, süreler, denetim dışı normlar ve kararların etkisi.

Son güncelleme: 21 Ekim 2026 9 dk okuma AY m.146–153, AY m.158, AY m.174, 6216 sayılı Kanun m.35–44, 6216 sayılı Kanun m.65–66

Anayasanın üstünlüğü ilkesi (AY m.11), Anayasaya aykırı normları hukuk düzeninden ayıklayacak bir mercii gerektirir. Türkiye bu görevi, 1961 Anayasasından beri ayrı ve özel bir mahkemeye, Anayasa Mahkemesine (AYM) vermiştir. 1982 Anayasası ve 6216 sayılı Kanun, AYM’nin yapısını, norm denetiminin iki yolunu (iptal davası ve itiraz) ve kararların etkisini ayrıntılı biçimde düzenler. HMGS’deki “Anayasa Yargısı” alanının çekirdeğini bu konu oluşturur.

Kuruluş

AYM on beş üyeden kurulur (AY m.146). Üç üyeyi TBMM, on iki üyeyi Cumhurbaşkanı seçer.

SeçenSayıKaynak
TBMM2Sayıştay Genel Kurulunun her boş yer için gösterdiği üç aday içinden
TBMM1Baro başkanlarının serbest avukatlar arasından gösterdiği üç aday içinden
Cumhurbaşkanı3Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği üçer aday içinden
Cumhurbaşkanı2Danıştay Genel Kurulunun gösterdiği üçer aday içinden
Cumhurbaşkanı3YÖK’ün öğretim üyeleri arasından gösterdiği üçer aday içinden (en az ikisi hukukçu)
Cumhurbaşkanı4Doğrudan: üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar, en az beş yıl raportörlük yapmış AYM raportörleri

TBMM’deki seçimde her boş üyelik için ilk oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, ikinci oylamada salt çoğunluğu aranır; sonuç çıkmazsa en çok oy alan iki aday arasında üçüncü oylama yapılır ve en fazla oy alan seçilir.

Üye olabilmek için kırk beş yaşını doldurmuş olmak gerekir; ayrıca öğretim üyelerinin profesör veya doçent olması, avukatların en az yirmi yıl fiilen avukatlık yapmış olması, üst kademe yöneticilerinin yükseköğrenim görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde çalışmış olması, hâkim ve savcıların adaylık dâhil en az yirmi yıl çalışmış olması şarttır. Üyeler on iki yıl için seçilir, bir kimse iki defa üye seçilemez ve altmış beş yaşında emekliye ayrılır (AY m.147). Başkan ve iki başkanvekili, üyeler arasından gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğuyla dört yıl için seçilir; süresi bitenler yeniden seçilebilir.

Üyelik, hâkimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan hüküm giyilmesi hâlinde kendiliğinden; görevin sağlık nedeniyle yerine getirilemeyeceğinin kesin olarak anlaşılması hâlinde ise üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararıyla sona erer.

Çalışma düzeni

  • AYM iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Bölümler başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla, Genel Kurul en az on üyeyle toplanır (AY m.149).
  • Kararlar salt çoğunlukla alınır; oyların eşitliğinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü kabul edilmiş olur (6216 sayılı Kanun m.65/1).
  • Üçte iki çoğunluk yalnızca üç işte aranır: Anayasa değişikliğinin iptali, siyasi partinin kapatılması ve Devlet yardımından yoksun bırakılması.
  • Siyasi partilere ilişkin davalar, iptal ve itiraz davaları ile Yüce Divan yargılaması Genel Kurulda; bireysel başvurular bölümlerde görülür.
  • AYM, Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında dosya üzerinden inceleme yapar.

Görevler

AY m.148 ve 6216 sayılı Kanun m.3’e göre AYM:

  1. Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından denetler.
  2. Bireysel başvuruları karara bağlar.
  3. Yüce Divan sıfatıyla; Cumhurbaşkanını, TBMM Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, AYM, Yargıtay ve Danıştay başkan ve üyelerini, başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcıvekilini, HSK ve Sayıştay başkan ve üyelerini, Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanlarını görevleriyle ilgili suçlardan yargılar. Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabilir.
  4. Siyasi parti kapatma, Devlet yardımından yoksun bırakma ve ihtar davalarına bakar; partilerin mali denetimini yapar.
  5. Dokunulmazlığın kaldırılması ve milletvekilliğinin düşmesine ilişkin Meclis kararlarına karşı iptal istemlerini karara bağlar (AY m.85).
  6. Uyuşmazlık Mahkemesine başkanlık edecek üyeyi kendi üyeleri arasından görevlendirir (AY m.158).

Denetime tabi olmayan normlar

NormDayanak
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalarAY m.90/5; 6216 sayılı Kanun m.42/1
Olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan CBK’larAY m.148/1
AY m.174’te sayılan inkılap kanunlarının 7 Kasım 1982’de yürürlükte bulunan hükümleriAY m.174; 6216 sayılı Kanun m.42/2
Anayasa değişikliklerinin esasıAY m.148/1 (yalnız şekil denetimi)

Yönetmelikler gibi idari düzenleyici işlemler ise AYM’nin değil, idari yargının denetimine tabidir. TBMM kararları da İçtüzük ve AY m.85 kapsamındaki kararlar dışında AYM’ye götürülemez.

Şekil denetimi

Bu hükümden çıkan sonuçlar:

  • Kanunlarda şekil denetimi yalnızca son oylamanın çoğunluğuyla sınırlıdır; komisyon aşamasındaki usulsüzlükler bu kapsamda değildir.
  • Şekil bakımından iptal davasını yalnızca Cumhurbaşkanı ve üye tamsayısının beşte biri (120) açabilir; siyasi parti grupları açamaz (6216 sayılı Kanun m.35/3).
  • Süre on gündür. Şekil bozukluğu mahkemelerce itiraz yoluyla ileri sürülemez (6216 sayılı Kanun m.36/4).
  • Şekil bozukluğuna dayanan davalar öncelikle incelenir.

Soyut norm denetimi: iptal davası

İptal davası, somut bir uyuşmazlıktan bağımsız olarak normun kendisine yöneltilir.

  • Dava açabilecekler (AY m.150): Cumhurbaşkanı; TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu; üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekilleri. Üye sayılarında eşitlik varsa son genel seçimde alınan geçerli oy sayısına bakılır (6216 sayılı Kanun m.35/2).
  • Parti grubunun iradesi: Dava, grubun genel kurulunun üye tamsayısının salt çoğunluğuyla alacağı kararla açılır (6216 sayılı Kanun m.38/1).
  • Süre: Esas bakımından iptal davası, normun Resmî Gazetede yayımlanmasından başlayarak altmış gün sonra düşer (AY m.151). Kanunlar ve Anayasa değişiklikleri için şekil bakımından süre on gündür; CBK ve İçtüzük için hem şekil hem esas bakımından altmış gündür (6216 sayılı Kanun m.37).
  • Dilekçe: Aykırılığı ileri sürülen hükümlerin Anayasanın hangi maddelerine aykırı olduğu ve gerekçesi gösterilmelidir. İlk inceleme kayıttan itibaren on gün içinde yapılır; eksiklik için on beş günden az olmamak üzere süre verilir, tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (6216 sayılı Kanun m.39).

Somut norm denetimi: itiraz yolu

İtiraz yolunun şartları ve işleyişi:

  1. Görülmekte olan bir dava ve bu davaya bakan bir mahkeme bulunmalıdır.
  2. İtiraz konusu kural o davada uygulanacak kural olmalıdır.
  3. Mahkeme aykırılığı kendiliğinden görebilir veya tarafın iddiasını ciddi bulabilir.
  4. Mahkeme, gerekçeli başvuru kararının aslını, tutanağın onaylı örneğini ve dosyanın ilgili bölümlerini AYM’ye gönderir (6216 sayılı Kanun m.40/1).
  5. Mahkeme iddiayı ciddi görmezse talebi gerekçeli olarak reddeder; bu husus esas hükümle birlikte temyiz konusu yapılabilir.
  6. AYM, işin kendisine noksansız gelişinden itibaren beş ay içinde karar verir. Bu sürede karar çıkmazsa mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır; ancak AYM kararı esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır.
  7. Açıkça dayanaktan yoksun veya yöntemine uygun olmayan başvurular esas incelemeye geçilmeden reddedilir (6216 sayılı Kanun m.40/4).
  8. AYM’nin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvurulamaz.
  9. Başvuran mahkemede aynı kuralın uygulanacağı başka dosyalar varsa, yapılan itiraz o dosyalar için de bekletici mesele sayılır (6216 sayılı Kanun m.41/2).

İnceleme ilkeleri

  • Taleple bağlılık: AYM, iptali istenmeyen bir hükmü kural olarak inceleyemez.
  • Gerekçeyle bağlı olmama: İleri sürülenden farklı bir Anayasa maddesine dayanarak iptal kararı verebilir.
  • Uygulanamaz hâle gelen hükümler: Belirli bir hükmün iptali kanunun diğer hükümlerini veya tamamını uygulanamaz hâle getiriyorsa, gerekçesinde belirtmek şartıyla bunların da iptaline karar verebilir (6216 sayılı Kanun m.43/4). Bu, taleple bağlılık ilkesinin kanuni istisnasıdır.

Kararların niteliği ve etkisi

AY m.153 ve 6216 sayılı Kanun m.66’ya göre:

  • AYM kararları kesindir; yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.
  • İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
  • AYM iptal ederken kanun koyucu gibi hareket ederek yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm kuramaz.
  • İptal edilen norm, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. AYM yürürlük tarihini ayrıca belirleyebilir; bu süre yayımdan itibaren bir yılı geçemez. Erteleme hâlinde TBMM, boşluğu dolduracak kanun teklifini öncelikle görüşür.
  • İptal kararları geriye yürümez.
Ölçütİptal davasıİtiraz yolu
NiteliğiSoyut denetimSomut denetim
BaşvuranCumhurbaşkanı, iki büyük parti grubu, 1/5 milletvekiliDavaya bakan mahkeme
SüreEsas: 60 gün; kanunda şekil: 10 günSüreye bağlı değil; 10 yıllık ret engeli var
Şekil bozukluğuİleri sürülebilirİleri sürülemez
AYM’nin karar süresiKanunda öngörülmemiş5 ay

Özet

  • AYM 15 üyelidir: 3’ü TBMM, 12’si Cumhurbaşkanı tarafından seçilir; üyelik 12 yıl, tek dönem, 65 yaş sınırı.
  • Karar yeter sayısı salt çoğunluktur; Anayasa değişikliğinin iptali, parti kapatma ve Devlet yardımından yoksun bırakma için 2/3 gerekir.
  • Kanun, CBK ve İçtüzük şekil ve esas; Anayasa değişiklikleri yalnız şekil bakımından denetlenir.
  • Milletlerarası andlaşmalar, OHAL ve savaş CBK’ları ve inkılap kanunları denetim dışıdır.
  • Kanunlarda şekil denetimi son oylama çoğunluğuyla sınırlıdır; yalnız Cumhurbaşkanı veya 1/5 milletvekili, 10 gün içinde açabilir.
  • İptal davası esas bakımından 60 gün içinde Cumhurbaşkanı, en büyük iki parti grubu veya 1/5 milletvekili tarafından açılır.
  • İtirazda AYM 5 ayda karar verir; esastan ret kararından sonra 10 yıl aynı hüküm için başvurulamaz.
  • İptal kararları kesin, bağlayıcı ve ileriye etkilidir; yürürlük en çok 1 yıl ertelenebilir.

Kaynakça

Mini deneme: Anayasa Mahkemesi ve Norm Denetimi

10 soru · ücretsiz

  1. 1. AY m.146'ya göre Anayasa Mahkemesinin üye sayısı ve üyelerin seçimi bakımından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  2. 2. Bir kanunun şekil bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla AYM'de iptal davası açmaya kimler yetkilidir?

  3. 3. Bir asliye hukuk mahkemesinde görülen davada taraflardan biri, uyuşmazlıkta uygulanacak kanun hükmünün Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Mahkeme bu iddiayı ciddi bulmamıştır. 6216 sayılı Kanun m.40'a göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  4. 4. Aşağıdakilerden hangisi Anayasa Mahkemesinde Anayasaya uygunluk denetimine tabidir?

  5. 5. Anayasa Mahkemesi kararlarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
    I. İptal kararları geriye yürümez.
    II. AYM, iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi kararın Resmî Gazetede yayımlanmasından itibaren en çok iki yıl erteleyebilir.
    III. İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
    IV. AYM, Anayasaya aykırılık konusunda başvuruda ileri sürülen gerekçelerle bağlıdır.

  6. 6. AYM, bir asliye ceza mahkemesinin itiraz başvurusunu 2020 yılında işin esasına girerek reddetmiş ve karar aynı yıl Resmî Gazetede yayımlanmıştır. 2026 yılında başka bir mahkeme, aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırı olduğu kanısıyla itiraz yoluna başvurmak istemektedir. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  7. 7. Bir kanun 1 Mart tarihinde Resmî Gazetede yayımlanmıştır. TBMM'de en fazla üyeye sahip ikinci siyasi parti grubu, 20 Mart tarihinde kanunun son oylamasının Anayasada öngörülen çoğunlukla yapılmadığı iddiasıyla AYM'de iptal davası açmıştır. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  8. 8. AY m.152'ye göre Anayasa Mahkemesi, itiraz yoluyla kendisine gelen işte kararını hangi süre içinde verir ve açıklar?

  9. 9. Bir kanunun yalnızca belirli bir maddesinin iptali istenmiştir; ancak bu maddenin iptali, kanunun diğer bazı hükümlerini uygulanamaz hâle getirmektedir. 6216 sayılı Kanun m.43'e göre AYM ne yapabilir?

  10. 10. AY m.149'a göre Anayasa Mahkemesinin aşağıdaki kararlarından hangisi için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu aranır?

Bu not 13. konu olarak Anayasa Hukuku dersinin bir parçasıdır. Notlar bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Kanun metinleri mevzuat.gov.tr'den alıntılanmıştır; hata bildirimi için iletişim.