Yasama yetkisi, Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine (TBMM) aittir ve AY m.7 uyarınca devredilemez. 2017 değişikliğiyle (6771 sayılı Kanun) hükümet sistemi değişmiş, Meclisin hükümeti kurma ve düşürme işlevi ortadan kalkmış; buna karşılık kanun yapma, bütçe hakkı ve sınırlı denetim araçları Meclisin elinde kalmıştır. Sınavlarda bu alandan en çok nitelikli çoğunluklar, dokunulmazlık rejimi ve milletvekilliğinin düşme hâlleri sorulur.
TBMM’nin kuruluşu ve seçim düzeni
TBMM, genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur (AY m.75). Meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır; süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir (AY m.77).
Seçilme yeterliliği
AY m.76’ya göre on sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir. Buna karşılık en az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına hüküm giymiş olanlar ve maddede sayılan yüz kızartıcı suçlardan mahkûm olanlar affa uğramış olsalar bile seçilemez. Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı mensupları, öğretim elemanları, YÖK üyeleri, memur statüsündeki kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları ise görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz.
Seçimlerin ertelenmesi ve ara seçim
Savaş sebebiyle seçim yapılamıyorsa TBMM seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir; sebep sürüyorsa işlem tekrarlanabilir (AY m.78). Ara seçim kuralları kalıp hâlinde ezberlenmelidir:
| Kural | İçerik (AY m.78) |
|---|---|
| Sıklık | Her seçim döneminde bir defa |
| Bekleme | Genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez |
| İstisna | Boşalan üyelik üye tamsayısının %5’ine ulaşırsa üç ay içinde ara seçim |
| Yasak | Genel seçime bir yıl kala ara seçim yapılamaz |
| Özel hâl | Bir ilin hiç milletvekili kalmazsa boşalmayı izleyen doksan günden sonraki ilk pazar günü |
Seçimler yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır; Yüksek Seçim Kurulu (YSK) yedi asıl ve dört yedek üyeden oluşur ve kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz (AY m.79).
Milletvekilliği statüsü
Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi değil bütün Milleti temsil eder (AY m.80). Bu, emredici vekâlet yasağının anayasal ifadesidir. AY m.82, milletvekillerinin kamu tüzel kişilerinde, kamunun katıldığı ortaklıklarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ve sendikaların yönetim ve denetim kurullarında görev almasını, taahhüt işi üstlenmesini, temsilcilik ve hakemlik yapmasını yasaklar.
Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı
Sorumsuzluk mutlak ve süreklidir: üyelik sona erse bile o oy ve sözler nedeniyle cezai ya da hukuki sorumluluk doğmaz ve Meclis kararıyla kaldırılamaz. Dokunulmazlık ise geçicidir; yalnızca kovuşturmayı erteler.
Dokunulmazlığın iki istisnası vardır: ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ve seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla AY m.14’teki durumlar. Bu hâllerde yetkili makam durumu hemen TBMM’ye bildirir. Kesinleşmiş cezanın infazı üyeliğin sona ermesine bırakılır ve üyelik süresince zamanaşımı işlemez. Yeniden seçilen milletvekili için Meclisin dokunulmazlığı yeniden kaldırması gerekir. Siyasi parti grupları dokunulmazlık konusunda görüşme yapamaz ve karar alamaz.
| Ölçüt | Sorumsuzluk | Dokunulmazlık |
|---|---|---|
| Kapsam | Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşünceler | Her türlü suç isnadı |
| Süre | Kalıcı, üyelik sonrasında da sürer | Üyelik süresince |
| Kaldırılabilirlik | Kaldırılamaz | Meclis kararıyla kaldırılabilir |
| İstisna | Başkanlık Divanı teklifiyle dışarıda tekrar yasağı | Ağır cezalık suçüstü; seçimden önce soruşturması başlamış AY m.14 durumları |
Milletvekilliğinin düşmesi
AY m.84 dört düşme hâli düzenler:
- İstifa: İstifanın geçerliliği Başkanlık Divanınca tespit edilir, düşmeye Genel Kurul karar verir.
- Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma: Kesin mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle kendiliğinden düşer.
- Bağdaşmayan görevde ısrar: Yetkili komisyonun raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.
- Devamsızlık: Bir ay içinde özürsüz veya izinsiz toplam beş birleşim gününe katılmama; Başkanlık Divanı tespiti üzerine üye tamsayısının salt çoğunluğuyla karar verilebilir.
Dokunulmazlığın kaldırılmasına veya m.84’ün birinci, üçüncü ya da dördüncü fıkralarına göre düşmeye ilişkin Meclis kararına karşı ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili yedi gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurabilir; Mahkeme on beş gün içinde kesin karar verir (AY m.85).
TBMM’nin görev ve yetkileri
AY m.87’ye göre Meclis kanun koyar, değiştirir ve kaldırır; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşür ve kabul eder; para basılmasına ve savaş ilanına karar verir; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulur ve üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilan eder.
Kanun yapım süreci
Kanun teklif etmeye yalnızca milletvekilleri yetkilidir (AY m.88); 2017 değişikliğiyle “kanun tasarısı” kurumu kaldırılmıştır. Kabul edilen kanun Cumhurbaşkanına gönderilir.
- Cumhurbaşkanı kanunu on beş gün içinde yayımlar ya da aynı süre içinde gerekçeli olarak, kısmen veya tamamen, yeniden görüşülmek üzere geri gönderir (AY m.89).
- Kısmen geri göndermede Meclis yalnızca uygun bulunmayan maddeleri görüşebilir.
- Bütçe kanunları geri gönderilemez.
Meclis geri gönderilen kanunda değişiklik yaparsa Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar geri gönderebilir.
Milletlerarası andlaşmalar
Andlaşmaların onaylanması kural olarak TBMM’nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır (AY m.90/1). Ekonomik, ticari veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, maddedeki şartlarla yayımla yürürlüğe konabilir. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar kanun hükmündedir; bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla AYM’ye başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir andlaşma ile kanunun çatışmasında andlaşma hükümleri esas alınır (AY m.90/5).
Savaş ve silahlı kuvvet kullanımı
Savaş hâli ilanı ile Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi TBMM’nindir. Meclis tatilde veya ara vermedeyken ani bir silahlı saldırı karşısında Cumhurbaşkanı da TSK’nın kullanılmasına karar verebilir (AY m.92).
TBMM’nin çalışma düzeni
Meclis her yıl 1 Ekim’de kendiliğinden toplanır; bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir. Ara verme veya tatilde Cumhurbaşkanınca; Meclis Başkanınca doğrudan ya da üyelerin beşte birinin yazılı istemiyle toplantıya çağrılır (AY m.93).
Başkanlık Divanı, Meclis Başkanı, başkanvekilleri, kâtip üyeler ve idare amirlerinden oluşur. Bir yasama döneminde iki seçim yapılır; ilk seçilenlerin görev süresi iki yıldır. Meclis Başkanı seçiminde ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, üçüncüde salt çoğunluk aranır; sonuç alınamazsa en çok oy alan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır (AY m.94). Başkan ve oturumu yöneten başkanvekili oy kullanamaz. Siyasi parti grubu kurmak için en az yirmi milletvekili gerekir (AY m.95).
| Karar | Gerekli çoğunluk (600 üyeye göre) |
|---|---|
| Toplantı yeter sayısı | 1/3 → 200 |
| Olağan karar | Katılanların salt çoğunluğu, en az 151 |
| Geri gönderilen kanunu aynen kabul | Üye tamsayısının salt çoğunluğu → 301 |
| Genel ve özel af | 3/5 → 360 |
| Seçimlerin yenilenmesi (AY m.116) | 3/5 → 360 |
| Meclis Başkanı (ilk iki tur) | 2/3 → 400 |
Bütçe hakkı
Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce Meclise sunar; Bütçe Komisyonu elli beş gün içinde kabul ettiği metni Genel Kurula gönderir (AY m.161). Bütçe süresinde yürürlüğe konamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır. Milletvekilleri Genel Kurulda gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerilerde bulunamaz.
Bilgi edinme ve denetim yolları
AY m.98’e göre TBMM; Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarını kullanır.
- Meclis araştırması: Belli bir konuda bilgi edinmek için yapılan inceleme.
- Genel görüşme: Toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun Genel Kurulda görüşülmesi.
- Meclis soruşturması: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında AY m.106 uyarınca yürütülen soruşturma.
- Yazılı soru: Milletvekillerinin Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yönelttiği, en geç on beş gün içinde yazılı cevaplanacak soru.
Özet
- TBMM 600 milletvekilinden oluşur; Meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır; seçilme yaşı 18’dir.
- Sorumsuzluk mutlak ve kalıcıdır; dokunulmazlık geçicidir ve Meclis kararıyla kaldırılabilir; istisnası ağır cezalık suçüstü ve seçimden önce soruşturması başlamış AY m.14 durumlarıdır.
- Dokunulmazlığın kaldırılması ile istifa, bağdaşmazlık ve devamsızlık nedeniyle düşme kararlarına karşı yedi gün içinde AYM’ye gidilir; AYM on beş günde karar verir.
- Kanun teklifi yalnız milletvekillerine aittir; Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir; Meclis salt çoğunlukla aynen kabul ederse yayım zorunludur; bütçe kanunu geri gönderilemez.
- Toplantı yeter sayısı 200; karar yeter sayısı katılanların salt çoğunluğu, ancak en az 151.
- Af ve seçimlerin yenilenmesi için 3/5 (360) gerekir.
- Denetim yolları: Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması, yazılı soru; gensoru kaldırılmıştır.